ضرورت تغيير سيستم‌ها و روشهاي انجام کار دستگاههاي اداري
عواملي که باعث ايجاد تغييرات در عملکرد و بعد از آن در فرم ساختمان شده است به قرار زير است :‌
* تسريع در دستيابي به منابع اطلاعاتي و آمار و اطلاعات مفيد و در نتيجه تسريع در تصميم‌گيريها و اعمال مديريتهاي صحيح و ايجاد سرعت در امور ارباب رجوع و ساير امور
* کاهش و حذف مراحل زائد بعضي از روشهاي انجام کار
* عدم کارايي و پاسخگويي روشهاي انجام کار جاري به نيازهاي جامعه و دستگاهها به دليل کهنه و قديمي بودن آنها
* افزايش حجم مکاتبات و مسئوليتها و وظايف پيش‌بيني نشده و تغيير وظايف وزاتخانه‌ها
* ارائه خدمات بهتر و زدودن بوروکراسي موجود و تحقق يک نظام اجرايي پويا
* اعمال سيستم توسط مديران به دليل فقدان روشهاي مدرن و معين
نقش روشهاي نوين و مکانيزه اداري در بهبود نظام اداري
* تسريع در انجام امور و دسترسي به اطلاعات و آمار و بالا رفتن آگاهي‌ها
* جلوگيري از ازدياد و بروکراسي و کاغذ بازي
* کارايي مؤثر مديريت واحدهاي اداري و برنامه‌ريزي و افزيش کيفيت و راندمان
* صرفه جويي در زمان و نيروي انساني و ساير هزينه‌هاي مربوطه
* تحول نسبي در نظام اداري
* هدايت خدمات دولتي از کانالي صحيح‌تر به مجراي اجرايي
* تسريع در انجام کار ارباب رجوع
* کاهش مراجعات مکرر ارباب رجوع
روشهاي مکانيزه نقش مؤثري در تصميم‌گيريها و افزايش کارايي و ضريب اطمينان و دقت و بهبود کيفيت کارها دارد.
نظام اداري با توجه به نقش خدمات رساني به جامعه اداري پيچيدگيهاي فراواني دارد و لازم است در کنار نيروي انساني ورزيده و آموزش ديده از تکنولوژي، بعنوان يک ابزار کارآمد استفاده نمائيم و روشهاي مکانيزه را به خدمت بگيريم، زيرا روشهاي مکانيزه تا حدود زيادي مي تواند در تحول و افزايش راندمان کار مؤثر باشند .
ضرورت توجه به نحوه استقرار اجزاي سازماني در مجموعه‌هاي اداري
يکي از معضلات نظام اداري کشور روشهاي اجراي آن مي‌باشد اين روشها از آنجا که اغلب قديمي بوده و هيچگاه بصورت مستقل و هماهنگ باساير سازمانها مورد بررسي قرار نگرفته‌اند ، موجب آن گرديده که سازمانهاي اداري کشور با روشهاي فعلي پويايي لازم را نداشته و داراي کارايي لازم با نيازهاي جامعه نباشند . بررسي روشهاي اداري کشور و بکار بردن روشهاي نوين بجاي روشهاي قديمي و سنتي از اموري است که جهت تحول سيستم اداري لازم بنظر مي رسد .
طرح جا و مکان از اولين موضوعاتي است که در تجزيه و تحليل سيستم‌ها و روشهاي اداري مورد نياز در يک مجتمع اداري – خدماتي پرداخته شود .
منطبق نبودن جا و مکان با وظايف يک سازمان باعث کندي و تراکم در کارها مي‌شود . لذا با بکار بردن اصول صحيح طرح جا و مکان مي‌توان به بهبود روشهاي انجام کار و افزايش کارآيي اثربخش سازمان کمک کرد، بطوريکه طراحي صحيح و تخصيص فضاي مناسب به کارکنان مي تواند نتايج مثبت زير را به همراه داشته باشد :
* ايجاد رفاه و راحتي براي کارکنان در محل کار
* افزايش بازدهي و سهولت انجام کار
* کاهش زمان انجام کار
* جلوگيري از تراکم و وقفه در کارها
* کاهش هزينه‌هاي سرمايه‌اي
* حداکثر استفاده از جا و مکان در تسهيل جريان امور
* ايجاد تسهيلات و ارائه خدمات بهتر و بيشتر به ارباب رجوع
عوامل مؤثر بر طرح جا و مکان و نحوه استقرار سازمان اداري
طرح جا و مکان عبارتست از نمودار محل انجام کار ، طرز قرار گرفتن کارمندان در محيط کار و محل استقرار وسايل کار و تجهيزات اداري. در تهيه طرح فضاي اداري عوامل متعددي دخالت دارند، لذا با تجزيه و تحليل همه جانبه فضاي اداري و همچنين با رعايت اصول تهيه طرح جا و مکان مي‌توان طرح‌هاي قابل توجهي براي فضاي اداري تهيه کرد اين اصول عبارتند از :
* جريان گردش کار تا حد امکان بايد بصورت مستقيم باشد تا از رفت و برگشت‌هاي زايد و از قطع مسير ساير کارها جلوگيري شود .
* محل استقرار کارکناني که کارشان با هم ارتباط دارد نزديک هم باشد .
* تجهيزات و وسايل کار بايد نزديک محل کار و دسترس کارکنان باشد .
* فضاي تخصيص يافته به کارکنان بايد باتوجه به احتياجات ناشي از نوع کار آنان تعيين گردد .
* بعنوان مثال محل‌هايي که آرام تر و بدون سروصدا باشند بايد به کارمنداني اختصاص يابد که کار آنان نياز به دقت و تمرکز فکري داشته باشد .
* وسايل و تجهيزات غير ضروري از محل کار دور نگه داشته شود تا فضاي بيشتر ي براي کار آزاد گردد .
* کارکناني که براي انجام وظايف خود از وسايل مشترک استفاده مي‌کنند بايد نزديک هم و از طرف ديگر نزديک وسيله مورد نياز قرار داشته باشند .
* طرز استقرار ميز و وسايل کارکنان و ميز مدير به نحوي باشد که توالي انجام کار رعايت گردد.
* محل کار کارمنداني که با ارباب رجوع بيشتر در ارتباط هستند بايد در نزديکي درب‌هاي ورودي تعيين گردد تا ارباب رجوع مجبور نشود از قسمتهاي مختلف عبود نموده و موجب ازدحام بي‌مورد در ساختمان شود .
* طرح‌ريزي جا و مکان بايد طوري باشد تا حد امکان، کار متحرک و کارمند ثابت باشد ، هر اندازه که از حرکت کارمند براي انجام کار جلوگيري شود، کارايي وسرعت عمل او بيشتر مي‌شود .
* وسايل سنگين تجهيزات صنعتي و مکانيکي حتي‌الامکان در طبقات پائين مستقر گردند .
* اگر استقرار وسايل سنگين در طبقات بالا ضروري باشد، بهتر است آنها را در کنار ديوارها و نزديک به ستونهاي ساختمان قرار داد .
* چنانچه لازم باشد در يک اطاق چند ميز داده شود، بهتر است کليه ميزها رو به يک سمت داشته باشد .
* براي جلوگيري از مزاحمت براي ديگر کارمندان ميزها نبايد از پهلو کنار هم و چسبيده به هم باشند
فصل اول:
مطالعات پايه
بخش اول: تاريخچه ساختمان هاي اداري
1-1-1) تاريخچه نظام اداري در جهان:
سيستم سازماندهي اداري اولين بار در مصر ايجاد گرديد. دولت جهت کنترل امور زير بنايي عمومي و راههاي ارتباطي خصوصاً عبور و مرور از رود نيل نيازمن وضع مقررات و ايجاد تشکيلات اداري بود.
در چين باستان نيز با استفاده از تعاليم کنفوسيون در خصوص وظايف دولت شالوده امور بروکراتيک بنا نهاده شد که اين تعاليم مورد استفاده و تقليد پاره اي از کشورها از جمله انگستان قرار گرفت.
بتدريج با پيشرفت جوامع و گسترش فعاليت هاي گوناگون اجتماعي ضرورت ايجاد قوانين و سازماندهي در اين جوامع امري اجتناب ناپذير شد و رفته رفته ادارات دولتي و خصوصي شکل گرفت. نظر عموم بر اين است که تاريخ ظهور ساختمان هاي اداري بزرگ به اوايل قرن 19 در اروپا و امريکا باز مي گردد.
2-1-1) نگاهي به ساختار نظام اداري در ايران:
تاريخ تحولات نظام اداري ايران به 2 دوره قبل و بعد از اسلام تقسيم مي شود.
الف) دوران قبل از اسلام
دوران پيش از اسلام داراي يک سيستم اداري بسيار ساده بوده که خود داراي مراحلي بشرح زير است:
– نظام اداري مادها
مادها در اواخر قرن هفتم(ق.م) حکومتي مقتدر با تشکيلات اداري و نظامي نيرومند و متمرکز به رهبري و فرمانروايي واحد و به شيوه استبدادي بوجود آوردند و اين سيستم مقتدر تا آمدن اسکندر به ايران ادامه يافت.
– دوران هخامنشيان
دولت متمرکز هخامنشي با مديريت سياسي برتر، تکثر پذيري بالا و به ويژه ديوان سالاري بي نظير خود، الگو و بنيان جديدي رادر شيوه و سازمان حکومت گري و فرمان روايي به جهان باستان عرضه داشت، آن گونه که در طول سده هاي بعد، نظام اداري حکومت هاي سلوکي، اشکاني، ساساني، روم و حتي عباسي با پيروي و بر پايه شيوه ها و الگوهاي آن برپا و پايدار گشت. در اين دوره اقدامات اداري عظيم و شايسته تقدير داشت. اقدامات اداري وي را مي توان به اختصار بيان نمود:
– دستگاه اداري فعال
– ارتباطات سريع
– رسيدگي سريع به امور از طريق ادارات مرکزي
– دستگاه بازرسي بسيار منظم
– مداخله نظامي سريع در صورت وقوع شورش
در زمان داريوش کشور به 20 ايالت تقسيم گرديد و براي ادارات هر ايالت يک ساتراپ(استاندارد) وجود داشت. يک فرمانده قشون و يک دبير از طرف حکومت مرکزي براي هر ايالت، تعيين مي گرديد. زير نظر دبير و ساتراپ عده اي کارمند اداري به کار مشغول بودند که وظايف اداري را اجرا مي کردند و در مواقع سازمان بروکراسي ايران را تشکيل مي دادند.
– دوران تسلط مقدوني ها بر ايران
در اين دوره مرکزيت اداري ايران از بين رفت و روش ملوک الطوايفي و نيمه مستقل جانشين آن گرديد. مقدونيان چون فاقد نفوذ و تکيه گاه ملي بودند براي اداره اين امپراطوري وسيع ناگريز شدند اساس سازمان اداري را که در زمان داريوش پايه گذاري شده بود، ادامه دهند.
– دوره اشکانيان
در اين دوره که از 250 ق.م آغاز شد تا حدودي نظام اداري ايران سامان دهي شد ولي هرگز نتوانست به پاي هخامنشيان برسد. اشکانيان مرکزيت سياسي زمان هخامنشيان را از بين بردند و سيستم اداره امپراطوري را به 7 حکومت تقسيم نمودند و هر حکومت، خود چند اميرنشين داشت.
– دوران ساسانيان
در اين دوره درخشان تاريخ باستان ايران، اداره عمومي را چندين اداره به نام ديوان بر عهده داشتند که از هفت ديوان: ارتش، راه ها، مسکوکات، نامه ها، دادرسي، امتيازات دولتي، ماليات، اوزان و مقادير نام برده اند. اين ديوان ها با تشکيلات و سازمان هاي منظم و ترتيب کامل، ادرات آن دوره را تشکيل مي دادند.
ب) سيستم اداري ايران بعد از ورود اسلام
در زمان خلفاي راشدين حکومت وسيله اي براي اجراي اصول و احکام ديني به شمار مي رفت. در آن دوران تشکيلاتي که بتوان آنرا دولت خواند وجود نداشت و همه امور جامعه با مداخله مستقيم پيشواي اسلامي انجام مي شد.
– دوران امويان
در اين دوران نظام اداري اسلام دستخوش تغيير و تحول زيادي شد. در اين دوران از 4 ديوان خراج، مستغلات، خاتم و رسايل نام برده اند. ضمناً ديوان الشرطه يا حرس(شهرباني کل) نيز براي اولين بار در عصر امويان (معاويه) تاسيس شد.
– دوران عباسيان
در دروه عباسيان خلافت، صورت ايراني پيدا کرد. عباسيان براي بسط قدرت به توسعه سازمان هاي اداري پرداختند و به تقليد از ايرانيان مقام و منصب وزارت را به عنوان يکي از پايگاه هاي مهم حکومتي رسميت دادند. د راين دوران 2 وزارت تفويض و تنفيذ وجود داشت. از ديوان هاي جيش، رسالت، عرضي، بريد، نفقات، خراج، استيفا، وظايف، اقطاعات، حرس، حسبه، اوقاف، مظالم و ديوان اشراف در اين دروه نام برده اند.
– دوران تيموريان
در اين دوران مرکزيت امور از بين رفت و عدم تمرکز بشکل ملوک الطوايفي، حکمفرما گرديد. در اين دوران تعداد وزرا به 7 نفر رسيد.
– دوران صفويان
شاهان صفوي با تشکيل دولت واحد و مستقل توانستند يک سيستم اداري مقتدر تشکيل دهند و نظام ملوک الطوايفي را از بين بردند.
– دوران افشاريان
با ظهور نادر شاه، دوران صفوي از لحاظ سياسي به پايان رسيد ولي اوضاع اداري و اجتماعي آن تغيير نکرد.
– دوران قاجاري ها
سيستم اداري دوران قاجاري ها نيز تا حدودي از دوران صفويه، اقتباس شد. در اين دوران بر اثر افزايش تعداد مشاغل دولتي و لزوم نگهداري حساب ها و ساير احتياجات سلطنتي، سازمان اداري توسعه يافت. براي اولين بار در دوران فتحعلي شاه 4 وزارت خانه: دول خارجه، ماليه، مداخله و قواعد عامه به شکل سازمان هاي مشابه دولت هاي خارجي، مامور اجراي وظايف دولت شدند.
– دوران پهلوي
در زمان پهلوي کيفيت و کميت وظايف دولت تغيير کرد و توجه خاص وي به ايجاد نظم و قانون منجر به ايجاد سازمان هاي جديد دولتي شد و شالوده اي متفاوت در تشگيلات اداري مملکت و نحوه اجراي وظايف و هدف هاي هر وزارتخانه بنيان گذارده شد.
– جمهوري اسلامي ايران
بر اساس قانون اساي، حکومت ايران، جمهوري اسلامي اعلام شد که در راس کليه امور ولايت فقيه قرار گرفت و اداره امور بر عهده قواي سه گانه گذارده شد. تشکيلات فعلي دولت جمهوري اسلامي ايران شامل 21 وزارتخانه، 5 سازمان وابسته به نهاد جمهوري اسلامي است.
تاريخ ايجاد ساختمان هاي اداري بزرگ در ايران به اوايل قرن 14 هجري شمس باز مي گردد.
بخش دوم: تعاريف
1-2-1) اداره
دير زماني نيست که واژه اداره، مشتمل بر مفهوم جايگاه فيزيکي و يا نوعي ساختمان شده است. اين ادارات قالب فيزيکي معيني براي عملکرد خود ندارند. در اين گونه ادارات، مفهوم عمل تحقق مي يابد در واقع اداره عبارتست از نظام اجتماعي خاص که براساس آن عده اي از افراد بشر به منظور نيل به يک سلسله هدف هاي نسبتاً مشخص با يکديگر همکاري مي کنند. بدين معني که تصميم هايي اتحاذ مي نمايند و تصميم هايي را به مرحله اجرا در مي آورند.
2-2-1) نظام يا سيستم
مجموعه اي از افراد است که با ارتباط و همبستگي متقابل مجموعه واحدي را تشکيل مي دهند و نقش معيني را ايفا مي کنند. هر نظامي در درون خود از خرده نظام هايي تشکيل مي شود.
3-2-1) مساحت، جمعيت اداري و مساحت سرانه
– مساحت زير بنا
شامل سطح اشغال شده توسط انواع فضاهاي اداري بوده و به دو طريق موجوديت مي يابد.
– مساحت زير بناي خالص ساختمان
عبارت است مجموع مساحت زير بنا در گروه هاي مختلف.
– مساحت زيربناي ناخالص ساختمان
عبارت است از مجموع مساحت زيربناي خالص ساختمان به اضافه فضاهاي گردش افقي و عمودي.
4-2-1) جمعيت اداري
عبارت است از تعداد کارکناني که داراي شرح وظاف سازماني مصوب سازمان امور اداري و استخدامي کشور هستند و به دو شکل زير طبقه بندي مي گردد:
– رده بندي 24 گانه شغلي سازمان امور اداري و استخدامي کشور، بر حسب نوع وظايف اداري محوله به کارکنان (طبقه بندي مشاغل اداري)
– رده بندي 10 گانه معماري اين دستورالعمل، بر حسب چگونگي استفاده از فضا توسط کارکنان اداري بر حسب ارگونومي کار و وسايل اداري تعين شده است.
5-2-1) مساحت سرانه
عبارت است سهم هر نفر از جمعيت اداري از مساحت زير بناي ساختمان.
– مساحت سرانه زير بنا
عبارت است سهم هر نفر از جمعيت اداري از مساحت زير بناي ساختمان.
– مساحت سرانه زيربنا
برابر است با مساحت زير بناي اشغال شده توسط يک نفر يا هر يک از لوازم اداري که شامل فضاي حرکت (يا استقرار لوازم اداري) و فضاي دسترسي به آن مي باشد (واحد نفر بر متر مربع)
– مساحت سرانه خالص زير بنا
برابر است با سهم هر نفر از جمعيت اداري ا ز مجموع سطوح خالص گروه هاي 4 گانه ( اداري، وابسته اداري، رفاهي و پشتيباني).
سطح زيربناي خالص= سرانه خالص زيربناجمعيت اداري
مجموع سطوح خالص 4 گانه= سرانه خالص زيربناجمعيت اداري
– ضريب گردش طبقات تيپ
عبارت است از نسبت بين سطح کل هر طبقه تيپ (ناخالص) به سطح مفيد همان طبقه (خالص)
سطح کل هر طبقه تيپ (ناخالص)= ضريب گردش طبقات تيپسطح مفيد هر طبقه تيپ (خالص)
– سهم تاسيسات از زير بنا
عبارت است از نسبت بين سطح تاسيسات و سطح کل ساختمان(ناخالص).
سطح تأسيسات= سهم تأسيسات از زيربناسطح کل ساختمان (ناخالص)
– سرانه مصرف گرما (سرما)
عبرات است از مقدار گرمايش( سرمايش) تخصيص يافته براي هر يک از کارکنان.
قدرت گرمايش (سرمايش) نصب شده= سرانه مصرف گرما (سرما)تعداد کارکنان
– سرانه پارکينگ( سرپوشيده)
عبارت است از نسبت جمعيت به ازاي يک محل پارک.
تعداد کارکنانسرانه پارکينگتعداد پارکينگ در ساختمان
6-2-1) ضرايب گردش
نسبت فضاي خالص (Gross Area) به فضاي ناخالص (Net Area) را ضريب گردش گويند که تحت تاثير الگوي و آمد ساختمان (Circulation Pattern)و چگونگي آن متغير است. ضرايب گردش در ساختمان هاي اداري عبارتند از:
الف) گردش افقي : شامل راهروها، زير ديوارها، ورودي به طبقه، کانال هاي افقي تأسيسات
ب) گردش عمودي: شامل پله ها، آسانسور ها، خروجي هاي اضطراري، کانال هاي عمودي تاسيسات، زيرديوارهاي مربوطه.
– ضريب گردش افقي
شامل سطح زيرديوارهاي هر طبقه، راهروهاي بين فضاهاي اصلي، ورودي هر طبقه، رايزرهاي تاسيساتي و ساير موارد مشابه مي باشد و در هر يک از گروه هاي 4 گانه فضاهاي اصلي ساختمان اداري، داراي مقادير متفاوت خواهد بود که به تفضيل ذکر خواهد شد.
– ضريب گردش عمودي
شامل سطح زير پله هاي اصلي ارتباطي طبقات، پله هاي فرار، آسانسور(نفر و بار)، پاگردهاي طبقات ديوارهاي مربوط به آنها و ساير موارد مشابه مي باشد و در مجموع فضاهاي ناخالص قبل از خود ضرب مي شود.
پ) مساحت سرانه ناخالص زيربنا
برابر است با سهم هر نفر از جمعيت اداري از مجموع سطوح خالص گروه هاي 4 گانه و گردش هاي افقي و عمودي ساختمان.
زيربناي ناخالص ساختمان= سرانه ناخالص زيربناجمعيت اداري
سطوح گردش + مجموع سطوح خالص 4 گانه= سرانه ناخالص زيربناجمعيت اداري
بخش سوم: مطالعات عمومي
1-3-1) ملاحظات برنامه ريزي:
يکي از مهمترين مشکلات فرا روي طراحان مراکز اداري تغييرات مداوم در ساختار اداري و پيشرفت تکنولوژي مي باشد که نياز به فضاهاي جديد و يا حذف فضاهاي قبلي را در پي دارد. اتخاذ تصميم در خصوص فضاهاي ثابت، فضاهاي داخلي و چيدمان مبلمان، عوامل مهمي در طراحي فضاهاي اداري و چگونگي انجام فعاليت ها فرآيند طراحي مي باشند.
از آنجا که از طراحان انتظار مي رود که نتايج کار آنها با دوام باشد لذا نحوه طراحي آنها بايد از انعطاف پذيري لازم برخوردار بوده و آنچه در اين زمينه اهميت دارد اين است که عناصر ثابت فضا با دور انديشي لازم طراح گردند ولي در خصوص طراحي فضاي داخلي و چيدمان مبلمان با توجه به تغييرات مداوم نياز به دور انديشي زيادي نيست.
بايد توجه داشت که از بلند پروازي زياد اجتناب شود و سعي نشود وضعيت يک ساختمان اداري را تا بيست سال آينده پيش بيني کرده و ساختمان را بر مبناي آن طراحي کنيم و با اين کار به نيازهاي امروز لطمه وارد نماييم. زيرا با مقايسه ساختمان سازي امروز با دو دهه پيش تفاوت هاي محسوسي مشاهده مي شود. استفاده از مبلمان جديد که اصطلاحاً آن را سيستم مي ناميم، استفاده از ديوارهاي متحرک، سيستم هاي تاسيساتي جديد و… از جمله اين تفاوت ها مي باشند.
معمولاً يک طرح خوب طرحي است که فضاي ثابت را براي 40 سال، فضاي داخلي را براي 7 سال، طراحي داخلي را براي 3 ماه و تجهزات اصلي و مبنا مانند آسانسور را براي 20 سال پيش‌بيني نمايد.
2-3-1) فضا و مصالح:
از طريق طراحي، امکان خلق حس فضاي فيزيکي وسيعي فراهم است. اين حس فضايي مي تواند به واسطه ديوارهاي آزاد، استفاده از گسترده از سقف ها و دعوت بيشتر نور روز به داخل فضا ايجاد شود، همچنين با انتخاب رنگهاي تيره و قوي مانند شکلايي و آلويي، يک حس کلاسيک براي اداره ايجاد مي کنند.ديوارها و کفهاي با رنگ روشن، فضاهاي کوچک را بزرگتر نشان مي دهد.
چوب و ساير مصالح طبيعي ممکن است گران باشند، بنابراين بعضي طراحان به سوي توليدات مصنوعي روي مي آورند. مصالحي مانند روکش سنگهاي مصنوعي مي تواند نمونه خوبي باشد بلوکهاي آکريليک، جانشين خوبي براي بلوکهاي شيشه اي هستند و نور عبوري از شيشه را بدون هيچ گونه وزن اضافي يا مشکلات نصب تامين مي کنندو ديوارهاي آکريليک يا شيشه اي که با هزينه اندک توليد مي شوند هنوز روش مناسبي براي جدا کردن فضاها محسوب مي شوند. ورقه ها، وينيل ها و رزين ها، به صورت ترکيب با مصالح طبيعي به عنوان پارتيشن ها، سقف ها و کف ها به کار مي روند. آلومينيوم داراي طرح و بافت و فلزات شکل پذير شامل فولاد، مس، آلومينيوم و برنز براي داشتن ظاهري زيبا مي توانند جلا داده شوند. ديوارها، تيغه ها، کف ها و سقف هاي منحني شکل مي توانند فضاهايي نرم ايجاد کنند و مصالح قوي مانند سنگ، فلز يا چوب نيز تاثيرات صلب و قوي ايجاد مي کنند.
در خصوص انتخاب مصالح بايستي وسواس زيادي به خرج داد و از انتخاب مصالح بدون تحلي و دليل خودداري نمود. در واقع بايستي به دليل انتخاب هر يک از مصالح و ترکيب آنها با يکديگر در قسمت هاي مختلف ساختمان توجه نمود.
در رابطه با جنس ديوار بايد ابعاد، وزن، مقاومتف عايق بودن در برابر صوت، مقاومت در برابر آتش سوزي، سرعت نصب و تعمير و نگهداري آن توجه نمود.
همچنين در خصوص پوشش سطح ديوار بايد به قابليت شستشو، عايق بودن در برابر حرارت و صوت، مقاومت در برابر ضربه و خراش و ساييدگي خصوصاً در قسمت هاي پاييني که بيشتر در معرض آسيب مي باشند، توجه نمود و از قرنيزهاي مناسب استفاده نمود.
مصالح مورد استفاده در کف بايد با توجه به سرعت نصب، مقاومت در برابر سايش، سهولت ر تعمير و نگهداري، زير سازي، لغزنده نبودن، قابليت ارتجاعي مناسب، انعکاس مناسب نور و آکوستيک انتخاب شوند. معمولاً کفپوش از جنس آزبست وينيل براي اتاق تاسيسات و فضاهاي سيرکولاسيون و حتي در بعضي موارد براي فضاي عمومي دفتري مناسب هستند چون در مقابل سايش و آتش سيگار مقاوم مي باشند. استفاده از سنگ خصوصاً سنگ هاي گرانيت هر چند به دليل زيبايي و عمر طولاني بر ديگر مصالح برتري دارد وليکن به دليل بالا بردن بار مرده ساختمان توصيه نمي شوند.
ساختارهاي سقف:
سقف ها معمولاً از نوع کاذب هستند تا پوششي براي عناصر تاسيساتي ساختمان بوده و دسترسي به آنها را جهت تعميرات ميسر سازند. بلندي سقف ها در ادارات تنها به اندازه اي است که داکت ها و تاسيسات سيم کشي را پنهان کند. آنها همچنين مي توانند به عنوان ابزار تعريف کننده فضا نقش مهمي ايفا کنند. در اين خصوص سقف هاي سه بعدي، بيشتر متداولند، از فضاي لابي گرفته تا فضاهاي کوچک اداري. طراحان با استفاده از اشکال متحرک، مصالح گوناگون ، رنگهاي جذاب و نورپردازي خلاقانه، طراحي سقفهاي سه بعدي متنوعي را تجربه مي کنند. اين اشکال شامل گنبدها، سقفهاي استوانه اي و سقفهاي معلق هستند که مي توانند از چوب، فلز يا پلاستيک در اشکال و انواع نيمه شفاف و متنوع ساخته شوند.
توليد کنندگان سقف مانند Inc، USG interior و Chicago Metallica سقف هاي سه بعدي مشتري پسندي توليد کرده اند که شامل طرحهاي چندلايه، طرحهاي مواج و شبکه سيمي پلاستيکي يا فولادي مي باشند. يکي از طرحهاي جديد سقف TOPO ، USG سقفهاي صاف را به لند اسکيپ هاي مواج و رنگين مبدل مي سازد. اين سيستم، عبارت است از تغيير شکل پانل هاي پرکننده نيمه شفاف و مات منصوب در يک سستم منحني شکل پيچيده، که با وجود فرمهاي غير معمول خود مي توانند به صورت اقتصادي و سريع نصب شوند.
در خصوص پوشش سقف در محل هايي که فاقد سقف کاذب است نيز بايد به فابليت شستشوف عايق بودن در برابر حرارت و صوت، انعکاس نور، رنگ و نقش توجه نمود.
تصوير 1- سقف کاذب يک واحد اداري
تصوير 2- کفسازي يک واحد اداري
3-3-1) طراحي مدولار:
طراحي مدولار ساختمان باعث سادگي در طراحي، قابل انعطاف بودن طرح، صرفه جويي، سهولت در اجرا و زيبايي مي گردد.
طراحي مدولار زماني بيشترين بازدهي را خواهد داشت که واحد بنا يا مدول در هر دو جهت افقي و عمودي ساختمان طرح گردد.
4-3-1) شبکه هاي طراحي:
در ساختمان هاي اداري، شبکه ها 2 گونه هستند. نوع اول مربوط به طراحي چيدمان و نوع دوم مربوط به عوامل سازه ساختمان است. اين دو نوع شبکه با يکديگر در ارتباط مي باشند بسياري از مشکلات استفاده از يک طراحي شبکه اي چيدمان، در نتيجه انتخاب نابجاي شبکه هاي ساختماني يا خدماتي بوجود آمده است. در اين مبحث شبکه هاي تحت 4 عنوان که نقش هاي آنان را مشخص مي کند، آورده شده اند.
– شبکه هاي شکادهي مناطق، کاربرد عوامل ساختمان را مانند ساخت و بخش هاي کلي خدماتي، در بر مي گيرند. اين مناطق در سطوح افقي و عمودي قرار مي گيرند.
– شبکه هاي ساختاري، عناصر ساختماني مانند پارتيشن ها و پنجره ها را که درون نظام کلي شبکه قرار دارند، جاسازي و هماهنگ مي سازند.
– شبکه هاي خدماتي که به توزيع مراکز خدماتي در سراسر ساختمان کمک مي کنند.
– شبکه هاي طراحي که محل کار گروه هاي کاري را تنظيم مي کنند.
الف) شبکه هاي شکل دهي عمودي
شبکه هاي شکل دهي، نظم ابعاد را به عهده دارند که مهمترين و دايمي ترين بخش هاي پوسته ساختمان را به يکديگر متصل مي سازند. انتخاب يک شبکه داخلي شکل دهي به نوع و اندازه فضاهايي که در يک ساختمان نياز است و نظم سازه اي سيستم انتخابي بستگي دارد. سيستم‌هاي شکل دهي عمودي عبارتند از:
– ستون ها
براي طراحي چيدمان ساختمان تا آنجا که امکان دارد ستون ها بايد از هم فاصله داشته باند. در دفتر کار بسته(شبکه اي) مشکل عمده اين است که ستون ها در جاهاي نامناسب قرار مي گيرند و قطعاً با خطوط مورد نظر ديوارها مطابقت ندارند. چون حداقل عرض قابل استفاده براي يک اطاق 75/2 متر است بايد شبکه ستوني مضربي از اين عدد باشد. عمق اتاق هاي مجزا ممکن است تا 5 متر هم افزايش يابد ولي مناسب ترين اندازه بين 3 تا 4 متر است.
ب) شبکه شکل دهي افقي
به طور کلي هر قدر فضاي داخل ساختمان عميق تر باشد بعد کف هم زيادتر مي شودزيرا بين کف و سقف و صفحات کف، کانال هاي شبکه هاي خدمات قرار مي گيرند. 7/2 متر در حال حاضر در فضاهاي عميق براي ارتفاع کف تا سقف ارتفاع مناسبي است.
1-4-3-1) شبکه هاي اثاثيه
ابعاد اثاثيه اتاق در ساختمان هاي اداري متفاوت است. براي طراحي و رعايت کامل حالت انعطافي يعني استقرار لوازم سنگين و متمرکزي مثل دستگاه هاي بايگاني و کتابخانه ها و براي حرکت دادن اين لوازم به هر نقطه ديگر دفتر کار، فضايي معادل 5? کل در نظر گرفته مي شود.
2- 4-3-1) شبکه هاي ساختماني و تاسيساتي
نياز به شبکه هاي ساختماني با اين حقيقت تثبيت مي شود که لوازم ساختماني و مواد در يک سري اندازه هاي معدود ساخته مي شوند. در طراحي اين شبکه بايد به اتصالات برقي و سقفي، پارتيشن و فواصل شبکه ها و کانال هاي برقي توجه نمود.
3-4-3-1) تعيين قطعات منظم براي فضاهاي کار
در طراحي ادارات نحوه قرارگيري لوازم همواره بر اساس شبکه اي از ابعاد پايه اي قرار مي گيرد که عبارتست از نمودار يا واحد اصلي ابعاد براي بخش هاي داخلي ساختمان. ابعاد اتاق ها ضريبي از اين مقياس هستند که محاسبات آنها متناسب با مقدار فضاي مورد لوزم براي استقرار کارمند و اندازه و نوع اتاقي است که بيشتر مورد استفاده قرار مي گيرد.براي تعيين مقياس لازم است نيازهاي حقيقي و آينده مشخص و پيش بيني شوند. علاوه بر اين بايد در ابتدا مشخص گردد که آيا کارمندان در سالن هاي بزرگ با معدود بخش هاي مجزا شده اسکان مي يابند يا اين که همه کارمندان دراتاق هاي مجزا مستقر مي شوند؟ در مواردي که سطح هر طبقه به اتاق هاي مجزا تقسيم مي شود اتاق هاي 2 نفره واحدهاي مطلوب تري هستند بنابراين مناسب تر است که علاوه بر ميزها، فضايي هم به کتابخانه، کابينت هاي بايگاني و يا کابينت هاي اندکس کارت اختصاص يابد. حداقل شبکه در ابعاد بين 158 ساننتيمتر و 203 سانتيمتر متغير خواهد بود. با در نظر گرفتن اين محاسبات حداقل فاصله 75 سانتيمتر بين ميز و ديوار پيش بيني شده است.
در صورتي که کتابخانه اي به بلندي 70 سانتيمتر در جلوي ديوار قرار گيرد محاسبات فوق را ممکن است تا 70 سانتيمتر تقليل داد. فاصله 75-70 سانتمتر بسيار رضايت بخش است. زيرا کارمند قادر خواهد بود بدون برخاستن ار زوي صندلي خود به هر سمت که نياز پيدا کند، مسلط شود. به فرض اينکه عرض کتابخانه 35 سانتمتر باشد، مقياس حاصله براي اتاق هاي اداري از قرار 180 سانتيمتر خواهد بود. اين اندازه با ابعاد پيشنهادي نويفرت تقريباً مطابقت دارد.
اغلب اوقات 188 سانت براي استقرار در حالتي است که هيچ گونه وسيله ديگري در پشت کارمند قرار نداشته باشد. در اين صورت فضايي برابر با 150 سانت ين ديوار پشت سر ميز قرار خواهد داشت که داراي حداکثر مزيت است.
از طريق محاسبه ضريب هاي اوليه تعداد بسياري از اتاق ها با اندازه هاي متفاوت به راحتي بدست مي آيند، ولي حتي بزرگ ترين واحد باندازه 203 سانتيمتر به تنهايي عرض لازم را براي يک اتاق خصوص ندارد.
با توجه به عمق اتاق هايي که امروزه بهدفاتر کار اختصاص مي يابد اين اندازه ها احساس عدم رضايت خاطر ايجاد مي کنند. به علاوه اتاق هاي جداگانه معمولاً در اختيار کارمندان ارشد قرار مي گيرند و يا به عنوان يک امکان به حساب مي آيند. در هر صورت لازم است علاوه بر مبلمان معمولي اتاق، تسهيلات نشستن براي ملاقات کننده ايجاد شود. بنابراين فضاي لازم درون اتاق به ندرت کافي به نظر مي رسد.شبکه 35/1 متري دفاتري به عرض 7/2 متر و شبکه 5/1 متري دفاتر به عرض 3 متر ايجاد مي کند و اگر مدول هاي شبکه 60 سانتي متر باشد، با اجزاي ساختماني هماهنگي بيشتري خواهد داشت.
5-3-1) سيرکولاسيون:
سهولت در رفت وآمد پرسنل و مراجعين يک اداره يکي از مهم ترين مسائل پيش روي طراح است که عدم توجه به آن باعث تداخل مسيرها و سردرگمي مراجعين مي شود از طرفي امنيت اداره را به مخاطره مي اندازد. در ساختمان هايي که جمعيت فراواني از آنها استفاده مي کنند، تحليل اياب و ذهاب از اهميت بسيار زيادي برخوردار است در اين رابطه بايد مسيرهاي اياب و ذهاب افقي و عمودي به دقت مورد مطالعه قرار گرفته و بررسي شود که چه گروههايي از افراد در بين چه طبقاتي رفت و آمد مي کنند. همچنين بايد توجه داشت که سيرکولاسيون تنها به معني راه رفتن افراد نيست بلکه شامل فنجان هاي حاوي چاي و افرادي که بسته هايي را حمل مي کنند نيز مي شوند. بايد توجه داشت بخش هايي که مراجعين بيشتري دارند بايد در محلي قرار گيرند که مراجعه کننده از هنگام ورود تا رسيدن به محل مورد نظر، مسير کوتاه، مستقيم و مناسبي را طي نمايد.
– راهروها:
عرض راهرو را حجم رفت و آمد تعيين مي نمايد. در راهروهاي طولاني بايد به وسيله شکست هاي منطقي از يکنواختي راهرو جلوگيري نمود و در محل تقاطع ها مانند پله ها و يا جلو آسانسور بايد راهرو را عريض نمود. در برنامه ريزي فضايي، استاندارد هاي زير براي فضاي گردش داخلي قابل استفاده است.
* راهروهايي که به خروجي هاي اصلي منهي باشند و بار اصلي رفت و آمد را حمل مي کنند بايد داراي عرضي معادل حداقل 150 سانتيمتر باشند.
* راهروهايي که ميزان متوسط رفت و آمد در آنها انجام مي شود بايد داراي حداقل 120 سانتيمتر باشند.
* راهروهايي ميان رديف هاي مسيرها بايد عرضي برابر 90 سانتيمتر داشته باشند.
– پلکان ها:
اندازه و تعداد پلکان ها به حجم رفت و آمد، تعداد پرسنل و مراجعين بستگي دارد. در اين رابطه ضوابط ايمني و آتش که در نشريه حفاظت ساختمانها در برابر حريق مقررات ملي ساختمان آمده است الزامي است.
6-3-1) مبلمان اداري:
تناسب لوازم اداري با دفاتر، تحت تاثير عواملي چون قابليت تطبيق، تنظيم، دوام، سازگاري، فضاي نگهداري، بهره وري، زيبايي و چگونگي سيم کشي مي باشد.
فضاي مورد نياز براي کارمندان در حالت نشسته يا ايستاده، مبنايي براي محاسبه ي حداقل فاصله بين ميزها و ميز تحريرها است. صندليها بايد قايل تنظيم چرخدار و مبله و مجهز به پشتي تکيه دادن باشد. دفاتر بايگاني، آرشيو و کارتهاي اطلاعات و … را مي توان در کمدهاي بدون پهلو که معمولاً از جنس استيل و در ابعاد استاندارد ساخته مي شوند قرارداد.
همه اماکن کار چه در دفاتر خصوصي وچه در فضاي باز به واحدهايي شامل مبلمان و تجهيزات خلاصه مي شوند. عنصر اصلي در اماکن کار ميزهاي تحرير هستند. قواعد زير در مورد نحوه محل قرارگيري ميزهاي تحرير وجود دارند.
– استانداردهاي فضايي از يک استفاده کننده تا ديگري متغير است. با وجود يک حداقل فضاي غير قابل کاهش براي اثاثيه لازم است.
جدول (1) : ابعاد احتمالي ميز
عنوان شغليسايز احتمالي ميز (سانتيمتر)مدير50 x 75 + 75 x 150کارمند70 x 130 يا 05 x 100منشي70 x 130 + 50 x 100تايپيست70 x 120
جدول (2) : ابعاد قابل قبول ميزهاي دفتري
طولعرضارتفاع200
180
150
120
100
90
90
75
60
76-71
تصوير 5- فضاي لازم جهت چيدمان ميز تحرير
1-6-3-1) وسايل و لوازم کار اداري
اصول کلي
الف) موقعيت ها
طراحان اداري معتقدند در تقسيمات فرعي فضا، مبلمان نقش حياتي دارد. در انتخاب مبلمان بايد به عمق فضا، تراکم و نوع کار توجه نمود.
ب) انتخاب اثاثيه
در انتخاب اثاثيه، ظاهر اداره و موضوعات نگهداري اثاثيه، نصب آزمايشي و الگوي کاري بايد مورد توجه قرار گيرند.
– وسايل کار درايران
وسايل اصلي کار در ايران ميزها و صندلي هاي تحرير هستند. در يک دفتر عمومي ممکن است افرادي با شغل هاي کاملاً متفاوت مستقر شوند و محل وسايل مختلف بر حسب کثرت و قلت دفعاتي که در روز مورد استفاده قرار مي گيرند، مشخص مي شود. نوع کار و چگونگي لوازم مورد استفاده، مشخصات ميز تحرير را تعيين مي نمايد. موسسه استاندارد و تحقيقات صنعتي ايران در استاندارد شماره 404-1346 ميز تحرير ادارات و در نشريه شماره 651 صندلي ادارات را استاندارد کرده است.
جدول 3- ابعاد استاندارد موجود
نوعطولعمقارتفاعميز مدير200-180100-90-8577-67ميز با کاربرد عمومي
با يک پايه150-1407577-67ميز با کاربرد عمومي
با دو پايه120-10075-4577-67
2-6-3-1) ملاحضات در چيدمان:
منظور کلي از يک چيدمان ملاحظاتي حفظ حقوق و امنيت رواني هر يک از کارکنان است اين ملاحظات عبارتند از :
* محوطه متعلق به هر گروه بايد بخوبي مشخص گردد و هيچگونه راه عبور و مرور از بين اين محوطه ها نگذرد. کليه مسيرها خالي از مانع باشد و مسير از طريق قرار دادن گل و گياه يا پارتيشن مشخص شود.
* وظايفي که آلودگي صوتي دارند بايد با عواملي مثل فضاي راهرو، ستون ها، گل . گياه و فضاهاي خالي محصور شوند. اين عوامل بايد بنحوي باشند که عملکردها در نهايت وضوح باشند و کارمندان بتوانند از آن طريق تغييرات را درک نمايند.
* هيچ شخصي نبايد مستقيماً با رفت و آمد شخص ديگر و يا انواع وسايل کار غيرضروري رو در رو قرار گيرد.
* هر کس بايد بتواند شخص وارده شونده به فضاي کار گروهي را ببيند.
* عملکردها و کارهايي که بيشترين تماس با مراجعه کننده را دارند بايد در نزديکترين محل به راههاي اوليه و ثانويه واقع شوند.
* قرار دادن گياهان بايد همشيه، جهت تامين نياز عملکردي معين باشد، مانند مشخص نمودن يک مکان مهم، جلوگيري از ديد يا تعيين مسير رفت و آمد و تنظيم ترافيک
* ميزها بايد در يک جهت قرار گيرند. استفاده از اين روش الگوهايي را براي تحقق جريان مستقيم کار فراهم کرده و ارتباطات را تسهيل مي نمايد.
* در فضاي باز بايد سعي شود تا ميزهاي باز در رديف هاي دوتايي قرار گيرند. در اين روش با استفاده از پارتيشن هاي کوتاه، ملاقات هاي حضوري با مراجعين ممکن شده ودر عين حال حداکثر بهره برداري از فضا تامين مي شود.
* ميزها بايد چنان قرار گيرند که فاصله ميان قسمت جلوي يک ميز تا قسمت عقب ميز بعدي حدود 180 سانتيمتر باشد.
* در دفاتر خصوصي، ميز بايد چنان قرار گيرد که کارمند نسبت به در ورودي ديد داشته باشد.
* در فضاي باز اداري، محل کار سرپرست بايد در مجاور محل کار مسئل پذيرش يا منشي، قرار داشته باشد. دسترسي به دفاتر سرپرستي نبايد از ميان فضاي کار اداري صورت گيرد.
* چيدمان در ادارات بايد بر اساس هدف فضاهاي مربوط صورت گيرد. خصوصاً در نحوه چيدمان صندليهاي کارمندان، به تحقيقات ” زمر” در مورد اهداف چهارگانه (فعاليت انفرادي،همکاري، رقابت و گفتگو) توجه شود.
* نحوه چيدمان ميزها مي تواند موجبات رضايت ارباب رجوع را نيز فراهم آورد و طوري باشد که موجب تسهيل انجام کارها و عدم سردرگمي آنها شود. همچنين از چيدمان براي دادن يک سازماندهي جديد به فضاي اداري، خصوصاً در فضاهاي باز اداري مي توان بهره جست.
* تناسب بين مقام و موقعيت اجتماعي کارمندان با چيدمان و جايگاهشان در فضاي کار موجب رضايت آنها و رفتار مناسب ارباب رجوع مي شود. در طراحي فضاهاي اداري بايد به ارزشها نمادي محيط نيز توجه شود. مثلاً در ايران داراي ارزش خاصي است و به حفظ موقعيت کساني که در آنجا مستقرند کمک مي کند.
3-6-3-1) تنظيم فضا با تغييرات:
شايد بزرگترين پيشرفت در زمينه ساختمان هاي اداري در دهه گذشته توجه به طراحي داخلي و تنظيم فضاهاست. با تقليل متناسب دفاتر کار شبکه اي، سيستم اثاثيه اداري نقش جديدي در تقسيم بندي فضا و تعيين مرزها داشته است. ميزهاي تکي و قابل استفاده براي جدا سازي محيط و واحدهاي بايگاني متحرک در يک سيستم، مي تواند هم براي مراکز کار فردي مورد استفاده قرار گيرد و هم باي چيدمان باز کارمندي، که منوط به چگونگي جريان يافتن کار خواهد بود.
بوجود آمدن محوطه هاي وسيع باز، طرح هايي را ايجاد مي کند که در آن وظايف اداري متنوع تر مي شود و از رسميت آن مي کاهد. دفاتر باز و جديد، فضاي عظيمي است که به نحوي طراحي شده که مراکز استراحت کارمندان، محل برگزاري جلسات غير رسمي، تسهيلات مراجعات عمومي و خدمات اداري غير متمرکز را مي توان در يک بخش قابل رويت پيدا کرد.
تصوير 6- نمونه اي از يک واحد اداري مبله شده
4-6-3-1) طراحي محل و ميدان کار از ديدگاه آنتروپومتري:
آنتروپومتري، علم آگاهي به ابعاد و اندازه هاي بدن انسان و کاربرد اين اطالعات است. طراحي فضاي کاري بايد با توجه به ابعاد و اندازه هاي بدن انسان، کارکردن به صورت ايستاده يا نشسته، ابعاد محل کا ر در حالت ايستاده يا نشسته صورت گيرد.
طراحي و ايجاد محل کار و عملياتي که در ارتباط با انجام اين طراحي صورت مي پذيرد، يکي از وظايف اصلي و مهم متخصصان مطالعه کار است.
درطراحي محل کار مسايل آنتروپومتري، فيزيولوؤيکي، رواني، فني و ديدگاه سازماني را بايد مد نطر داشت.
براي تنظيم انواع وسايل و دستگاه هاي مورد لزوم کاري بر روي ميز، 3 معيار را بايد در نظر گرفت:
– اين نظم بايد فعاليت را آسان کند.
– بايد به جلوگيري از حالت نامناسب بدن کمک نمايد.
– بايد مانع ارتباط با همکاران نشود.
5-6-3-1) عملکرد فضائي و محدوديت ها:
عنصري که در شروع بايد مد نظر قرار گيرد عملکرد و نحوه استفاده از فضاي داخلي است. يک چهار ديواري مي تواند به عنوان اطاق خواب، نشيمن، اطاق بچه، آشپزخانه يا دفتر کار شخص معين براي فعاليت مشخص قرار گيرد، ضروري است با استفاده از عواملي چون ورپردازي و



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید