دانشگاه آزاد اسلامي
واحد رشت
پايان نامه کارشناسي ارشد رشته باغباني- ميوه کاري
موضوع
بررسي برخي صفات پومولوژيکي و فيزيولوژيکي برخي ارقام زيتون در منطقه درام شهرستان طارم
استاد راهنما
دکتر مهدي طاهري
استاد مشاور
دکتر شهرام صداقت حور
نگارش
سپيده وطني
زمستان 1392

فهرست مطالب
عنوان صفحه
عنوان صفحه
چکيده ……………………………………………………………………………………………………………………………………………1
فصل اول: كليات تحقيق …………………………………………………………………………………………………………………..2
بيان مسئله وضرورت انجام تحقيق……………………………………………………………………………………………..
سؤالهاي اصلي تحقيق…………………………………………………………………………………………………………….
اهداف تحقيق……………………………………………………………………………………………………………………..
فصل دوم: مرور منابع……………………………………………………………………………………………………………………….
2-1 مبدا و تاريخچه زيتون……………………………………………………………………………………………………………………………………
2-1-1 تاريخچه زيتون در جهان……………………………………………………………………………………………………………………………….
2-1-2 تاريخچه زيتون در ايران……………………………………………………………………………………………………………………………….
2-2-1 خصوصيات رقم کايلت……………………………………………………………………………………………………………………………….
2-2-2 رقم ميشن………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
2-2-3 رقم مانزانيلا………………………………………………………………………………………………………………………………………………
2-2-2 رقم زرد……………………………………………………………………………………………………………………………………………………
2- 3 سطح زير کشت و توليد زيتون در ايران و دنيا……………………………………………………………………………………………………..
2-4 اهميت غذايي و دارويي زيتون……………………………………………………………………………………………………………………………..
2-5 اکولوژي زيتون…………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
2-6 تغذيه زيتون………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
2-7 گلدهي زيتون…………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
2-7 -1 گل انگيزي………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
2-7-2 اثر دوره نوري و شدت نور…………………………………………………………………………………………………………………………..
2-7-3 اثر دما……………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
2- 7-4 نقش تنظيم کننده هاي رشد…………………………………………………………………………………………………………………………
2- 7-5 گل آغازي………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
2-7-6 تمايز………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
2-7-7 گرده افشاني………………………………………………………………………………………………………………………………………………
2-7-8 فنولوژي گل…………………………………………………………………………………………………………………………………………………
2-7-9 مرفولوژي گل……………………………………………………………………………………………………………………………………………..
2-8 خصوصيات ميوه زيتون……………………………………………………………………………………………………………………………………….
2-8.-1 مراحل رشد و نمو ميوه…………………………………………………………………………………………………………………………………
2-8-2 تنظيم رقابت بين ميوه ها……………………………………………………………………………………………………………………………….
2-8-3 تنفس ميوه…………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
2-8-4 فتوسنتز ميوه……………………………………………………………………………………………………………………………………………….
2- 8 – 5. مراحل رسيدن ميوه و زمان برداشت……………………………………………………………………………………………………………..
2- 8 – 6. سال آوري در زيتون…………………………………………………………………………………………………………………………………
2- 8 -7. اهداف اصلاحي زيتون……………………………………………………………………………………………………………………………….
2- 9 . بيماريهاي زيتون……………………………………………………………………………………………………………………………………………
2- 9-1. مگس ميوه زيتون………………………………………………………………………………………………………………………………………
2- 9-2. پسيل زيتون………………………………………………………………………………………………………………………………………………
فصل سوم: مواد و روشها………………………………………………………………………………………………………………..
3-1.محل انجام آزمايش………………………………………………………………………………………………………………………………………….
3-2.ارقام مورد استفاده در تحقيق………………………………………………………………………………………………………………………………
3- 2-1.رقم کايلت………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
3- 2-2.رقم ميشن………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
3- 2-3.رقم مانزانيلا………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
3- 2-4.رقم کنسرواليا……………………………………………………………………………………………………………………………………………..
3- 2-5.رقم زرد……………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
3-3.طرح آماري مورد استفاده……………………………………………………………………………………………………………………………………..
3-4.مراحل انجام آزمايش…………………………………………………………………………………………………………………………………………….
3-5.مواد مورد استفاده در تحقيق……………………………………………………………………………………………………………………………………
3-6.اندازه‌گيري‌هاي مزرعه‌اي………………………………………………………………………………………………………………………………………….
3-7. روش تجزيه و تحليل اطلاعات………………………………………………………………………………………………………………………………..
فصل چهارم: تجزيه تحليل داده ها و يافته هاي تحقيق……………………………………………………………………………
4-1- نتايج حاصل از اندازه گيري صفات رشدي…………………………………………………………………………………………………………….
4-2- نتايج حاصل از اندازه گيري صفات مورفولوژيکي……………………………………………………………………………………………………
4-3- نتايج حاصل از اندازه گيري صفات پومولوژيکي……………………………………………………………………………………………………
4-4- نتايج حاصل از اندازه گيري عناصر پر مصرف و کم مصرف برگ……………………………………………………………………………
فصل پنجم: بحث، نتيجه گيري و پيشنهادات…………………………………………………………………………………………
5-1. بحث………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
5-2. نتيجه گيري……………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
5-3. پيشنهادها …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
فهرست منابع …………………………………………………………………………………………………………………
چکيده
به منظور بررسي فنولوژي گل و ميوه در برخي ارقام زيتون آزمايشي در قالب طرح بلوک هاي کامل تصادفي با 5 رقم و پنج تکرار و 5 درخت به ازاي هر تکرار در منطقه درام شهرستان طارم به اجرا در آمد. ارقام زيتون شامل کايلت، ميشن، مانزانيلا، کنسرواليا و زرد بود. در اين تحقيق خصوصيات گلدهي و ميوه درختان بر اساس دستورالعمل ارائه شده توسط شوراي بين المللي زيتون (IOC) اندازه گيري شد. نتايج بدست آمده نشان داد که بين ارقام به لحاظ تعداد گل آذين،تعدادگل در گل آذين و درصد گلهاي کامل اختلاف معني داري وجود نداشت. رقم کايلت بيشترين تعداد گل آذين و کنسرواليا داراي کمترين مقدار بود. بيشترين و کمترين تعدادگل به ترتيب مربوط به ارقام کنسرواليا و مانزانيلا بود. رقم زرد داراي بيشترين درصد گل کامل و رقم ميشن داراي کمترين مقدار اين صفت بود. همچنين مقايسه ميانگين داده ها نشان داد که بين ارقام به لحاظ درصد گوشت، نسبت گوشت به هسته، درصد تشکيل ميوه و وزن ميوه، درصد روغن در ماده خشک تفاوت معني داري وجود دارد. بيشترين و کمترين درصد گوشت و نسبت گوشت به هسته و درصد تشکيل ميوه به ترتيب مربوط به ارقام کنسرواليا و کايلت مي باشد. همچنين کنسرواليا داراي بيشترين وزن ميوه و رقم زرد داراي کمترين مقدار اين صفت در ميان ارقام مورد مطالعه بود. مانزانيلا و زرد داراي بيشترين و کمترين درصد روغن در ماده خشک بودند.بعد از تجزيه برگي، بيشترين مقدار عناصر پر مصرف در رقم مانزانيلا مشاهده گرديد.
واژگان کليدي: ارقام زيتون، صفات فنولوژيکي، پومولوژيکي، درام

فصل اول
مقدمه
فصل اول: كليات
مقدمه
گياه زيتون از جنس Olea و خانواده Oleaceae با بيش از 40-30 گونه مي باشد. معروفترين گونه آن Olea europaea است که در اقصي نقاط دنيا کاشته مي شود. زيتون يکي از قديميترين درختان ميوه و منبع اصلي روغن خوراکي در حوزه مديترانه براي هزاران سال بوده است. امروزه با پيشرفت علم و مشخص شدن خواص غذايي و درماني زيتون و روغن آن، گرايش به مصرف آن افزايش چشمگيري داشته است، چراکه روغن زيتون داراي سطح بالايي از اولئيک اسيد (يکي از سالمترين اسيدهاي چرب) است (سيفي، 2008).
کشور ما با وجود نياز مبرم به اين ماده غذايي نقش چنداني در اين توسعه نداشته است و ساليانه مقادير زيادي از روغن مورد نياز خود را (حدود 90 درصد) وارد مي نمايد که براي جلوگيري از واردات بايد به توسعه کشت اين محصول پرداخت اما متاسفانه بدليل وجود برخي کاستي ها و ضعف هاي مشهود از جمله : تعيين بهترين رقم از لحاظ عملکرد، عدم سرمايه‌گذاري مناسب در صنايع تبديلي، كمبود نيروي متخصص، ضعف آموزش‌ باغداران، ضعف بنيه مالي اغلب پيمانكاران طرح در مبارزه با اشاعه آفات و بيماري‌ها،. عدم مقابله جدي با “ورود روغن زيتون تقلبي و دانه‌هاي زيتون قاچاق و بدون قرنطينه” در بازار ، ضمن ايجاد رقابت ناسالم با توليدكنندگان داخلي منجر به ورود آفات خطرناك به باغ‌هاي زيتون مي‌شود. دلايل فوق از عواملي است كه مي‌تواند بر روند مطلوب اجراي توسعه باغ هاي زيتون تأثير منفي بگذارد.
زيتون يکي از مهمترين محصولات باغي شهرستان طارم در استان زنجان است و سطح زير کشت آن به ويژه در منطقه درام اين شهرستان روبه افزايش است. و برنامه هاي متعددي جهت احداث باغ هاي زيتون و نيز اصلاح ارقام نا سازگار با روش پيوند در منطقه در حال اجرا است. لذا معرفي ارقام تجاري سازگار با شرايط اين منطقه ضروري است. لذا هدف از مطالعه حاضر بررسي خصوصيات کمي مهم گل و ميوه برخي از ارقام مهم زيتون موجود در منطقه درام است. از اين طريق ضمن مقايسه ارقام با همديگر مي توان ارقام مناسب منطقه را معرفي و نيز با گروهبندي ارقام از نظر صفات کمي گل و ميوه امکان گزينش والدين مناسب براي پيشبرد برنامههاي اصلاحي از طريق اجراي تلاقيهاي هدفمند فراهم ميگردد.

بيان مسئله و ضرورت انجام تحقيق
کاشت زيتون در هر منطقه مستلزم کشتهاي آزمايشي و اثبات عملکرد آنها است. به عبارت ديگر تنها زماني ميتوان به کشت يک رقم در منطقه مورد نظر اقدام کرد که قبلاً در کشتهاي آزمايشي به ثمر رسيده باشد. خوشبختانه هماکنون در بسياري از مناطق زيتونخيز کشور ارقام مختلف مطرح خارجي و داخلي زيتون در بلوکهاي آزمايشي کاشته و مورد ارزيابي قرار گرفتهاند. اما در سوي ديگر در باغهاي کاشتهشدهاي که بدون توجه به ارقام مناسب اقدام به کاشت شده است پس از گذشت چندين سال باغداران با مشکلات عديدهاي روبه رو شدهاند. زيتون يکي از قديميترين درختان ميوه و منبع اصلي روغن خوراکي در حوزه مديترانه براي هزاران سال بوده است. امروزه با پيشرفت علم و مشخص شدن خواص غذايي و درماني زيتون و روغن آن، گرايش به مصرف آن افزايش چشمگيري داشته است، چراکه روغن زيتون داراي سطح بالايي از اولئيک اسيد (يکي از سالمترين اسيدهاي چرب) است (سيفي،2008).
بر اساس آمار شوراي بين‌المللي زيتون (2011) ميزان توليد روغن زيتون ايران 6 هزار تن برآورد شده كه تقريباً 1/0 درصد توليد روغن زيتون دنيا است. همچنين در همين سال ايران با توليد 45 هزار تن كنسرو زيتون تنها 8/1 درصد از توليد دنيا را در اختيار داشته است. با توجه به وابستگي کشور به واردات دانههاي روغني، توسعه باغهاي زيتون در دستور کار وزارت جهاد کشاورزي قرار گرفته است. سطح باغهاي بارور زيتون در کشور 35 هزار هکتار است اما بر اساس مطالعات انجام شده و با توجه به شرايط اقليمي، انتظار ميرود در پايان برنامه پنج ساله پنجم توسعه، 78 هزار هکتار باغ بارور جديد به سطح باغهاي کنوني افزوده شود(بي نام، 1392). بي‌شك توسعه باغهاي جديد نيازمند ارقام سازگار و پرمحصول زيتون اعم از روغني، كنسروي و دو منظوره (روغني و كنسروي) است. جهت اجراي برنامههاي اصلاحي و دستيابي به ارقام جديد و متناسب با برنامههاي توسعهاي در صنعت زيتون، اساسيترين روش، تلاقي بين ژنوتيپها است و در اين راستا انتخاب والدين مناسب بسيار مهم ميباشد. گلدهي و تنظيم باردهي، عملکرد ميوه و روغن بالا، توليد ميوههاي درشت تر در ارقام کنسروي و نسبت بالاي گوشت به هسته ميوه بويژه در ارقام روغني از اهداف اصلاحي مهم در برنامه اصلاحي درخت زيتون ميباشد (داووري و بالدوني،2007). تظاهر تفاوتهاي ژنتيکي ارقام در قالب بروز تنوع وسيع از نظر صفات کمي گل و ميوه باعث ميگردد که اين صفات به عنوان يکي از نشانگرهاي عمومي، کاربردي و گزينشي براي مطالعه تنوع ژنتيکي، گروهبندي ارقام و انتخاب والدين مناسب براي اجراي برنامههاي تلاقيهاي هدفمند مورد استفاده قرار گيرند (جليلي و همکاران، 1390). گروهبندي ارقام بر اساس تعداد زيادي صفات کمي و کيفي ميتواند روشي مطمئن در تعيين شباهتها و فواصل خويشاوندي يا دوري ژنوتيپها باشد تا از اين طريق ارقامي با بيشترين فاصله و تمايز ژنتيکي از نظر صفات مهم باغي انتخاب و در برنامههاي اصلاحي براي ايجاد حداکثر تنوع ژنتيکي و دورگههاي با ارزش مورد استفاده قرار گيرند. از لحاظ کمي هرچه والدين از يکديگر دورتر باشند، تنوع بيشتري در نتاج حاصل از آنها ايجاد خواهد شد (دانايي و همکاران، 1380).
با توجه به اين واقعيت که تنوع مورفولوژيکي و پومولوژيکي موجود در بين ارقام زيتون ريشه در تنوع ژنتيکي آنها دارد، ارزيابي چنين تنوعي منجر به شناسايي کلونهاي باارزش در بين ارقام متعدد زيتون ميشود. براي اينمنظور مجموعهاي از معيارها از قبيل مشخصات درخت (شکل و ابعاد)، ساختار و اندازه ميوه، شکل و اندازه برگ و هسته و غيره مورد استفاده قرار ميگيرد (هاناچي و همکاران،2008). فهرستي از اين مشخصات توسط انجمن بينالمللي روغن زيتون (IOC1, 2000)، تهيه و اعلام شده است.
پرسش اصلي تحقيق
ويژگي هاي شاخص پومولوژيکي ارقام انتخاب شده در منطقه درام کدام است و آيا اين ارقام برتري خاصي نسبت به رقم رايج منطقه (زرد( دارند و مي توانند جايگزين آن گردند؟
اهداف تحقيق
بررسي و شناسايي صفات عملکردي ارقام مختلف زيتون و امکان جايگزيني آن با رقم زرد.
تعيين ارقام سازگار با شرايط محيطي منطقه درام شهرستان طارم جهت احداث باغ.
بررسي ارقام مختلف زيتون از لحاظ جذب عناصرغذايي و صفات فيزيولوژيکي.
فصل دوم
مرور منابع
2-1- مبدا و تاريخچه زيتون
2-1-1- تاريخچه زيتون در جهان
درخت زيتون يکي از اولين و قديميترين درختان ميوه است. با آنکه منشأ اصلي درخت زيتون را عدهاي از دانشمندان به کشورهاي آسيايي نسبت ميدهند معهذا عدهاي ديگر با توجه به انتشار فعلي نژاد وحشي آن، منشأ آن را در منطقه مديترانه ذکر نموده و معتقدند که از آنجا به ساير نواحي انتقال يافته است. از طرفي ديگر پيدايش درخت زيتون را به زمان هاي خيلي قديم نسبت ميدهند و عقيده دارند که اين درخت در دوران سوم در اروپا به ظهور رسيده است و از اين جهت است که گونههاي آن به نام قاره اروپا” اولئا اروپئا” نامگذاري شده است (مقصودي، 1387).

2-1-2- تاريخچه زيتون در ايران
زمان دقيق ورود زيتون به کشور کاملاً مشخص نيست ولي از شواهد موجود به نظر ميرسد کشت زيتون در حدود 2000 سال قبل در ايران انجام گرفته است. اولين بار اين گياه در عليآباد گرگان مشاهده گرديد (محمدي و وکيلي، 1385). کشت زيتون در استانهاي زنجان، گيلان و قزوين که از مناطق عمده کشت زيتون در ايران ميباشند) براساس اسناد و مدارک موجود سابقه 900 ساله دارد. در سالهاي اخير کشت زيتون از 13 استان شمالي به 23 استان تعميم يافته است. مناطق مهم زيتون کاري ايران عبارتند از: استانهاي گيلان، گلستان، مازندران، زنجان، قزوين، فارس، کهکيلويه و بويراحمد و کرمانشاه (مقصودي، 1387).

2-2- مشخصات گياهشناسي زيتون
زيتون با نام علمي (Olea europeae L.) گياهي متعلق به خانواده Oleaceae است. در اين خانواده جنس هاي زيادي وجود دارد که اغلب آنها در نواحي گرمسيري يا نيمه گرمسيري رشد و نمو ميکنند. جنس اولئا داراي 20 گونه است که عمدتاً در نواحي گرمسيري و نيمهگرمسيري جهان ميرويند. فقط گونه اولئا ميوه خوراکي توليد ميکند و کولتيوار تجاري زيتون به اين گونه تعلق دارد. اکثر درختان زيتون کشت شده ديپلوئيد بوده و داراي 46=x2=n2 کروموزوم هستند ولي زيتونهاي تريپلوئيد و تتراپلوئيد نيز گزارش شده است. زيتون درختي است هميشه سبز با عمر طولاني که عمر آن را تا حدود 1000 سال گزارش نمودهاند. چوب آن در برابر پوسيدگي مقاوم است و چنانچه قسمتهاي بالاي درخت در اثر خسارت وسايل مکانيکي يا شرايط نامساعد محيطي از بين برود، با توليد پاجوش گياه احيا ميشود. هنگامي که زيتون از طريق قلمه تکثير ميشود، سيستم ريشهاي آن معمولا کم عمق است و در خاکهاي سنگين بيش از 150 سانتيمتر گسترش نمييابد. بخشهاي هوايي درخت، از شاخ و برگهايي با ميان گرههاي کوتاه تشکيل شده و تاج متراکمي را تشکيل ميدهد. گلآذين زيتون خوشهاي و ميوه آن شفت ميباشد (صادقي، 1389).
برگهاي زيتون ضخيم،‌چرمي هستند كه بصورت متقابل قرار گرفته‌اند، معمولاً 2 تا 3 سال بر روي درخت باقي مي‌مانند و در بهار سال دوّم و يا سوّم ريزش مي‌كنند. رنگ زرد برگ‌ها در بهار نشانه فرآيند ريزش آن‌هاست ولي بايد توجه داشت كه گاهي برگهاي زرد نشان‌دهنده مشكلات فيزيولوژيكي ديگري مي‌باشد.
در بخش‌هاي هوايي درخت اعضاء تشكيل دهنده آن با تراكم بالا، ميانگين‌هاي كوتاه و شاخ‌برگ متراكم ديده مي‌شوند كه نور به آساني نمي‌تواند بداخل درخت نفوذ كند مگر اينكه با اعمال مديريتي و هرس خوب كانال‌هاي هدايت نور به طرف تنه و داخل درخت ايجاد شود.
تاج اکثر درختان زيتون دست نخورده به شکل تقريبا کروي تا گسترده است که شاخه هاي اطراف تاج افتاده و آويزان به نظر مي رسند.برگ ها در گونه هاي مختلف زيتون دائمي هستند که يک دوره زندگي تقريبا سه ساله دارند. برگ ها به طور متقابل روي شاخه ها قرار دارند که يکي از مهم ترين ويژگي هاي گياهان خانواده زيتون مي باشد. رنگ برگ ها در سطح رويي سبز درخشان و در سطح زيرين از کرک هاي انبوه و ظريف آجري يا نقره اي رنگ پوشيده شده شده است. در زيتون، شاخه هايي که در طي فصل بهار و حتي در فصل پاييز سال قبل رشد و نمو يافته اند، گل ها و ميوه ها را به وجود مي آورند. گل ها بدون پايک و براکته، کوچک و زود خزان و هرمافروديت بوده و از چهار کاسبرگ پيوسته، چهار گلبرگ پيوسته، دو پرچم و دو برچه تشکيل شده اند. يک درخت زيتون بالغ در حدود 500000 گل در سال on توليد ميکند (سيفي، 2008 ). جوانههاي جانبي در هر گره شاخه يکساله استعداد توليد يک گلآذين را دارند (سياري، 1382). گل آذين ها در محور هر برگ به وجود مي آيند. معمولاً جوانه گل آذين زيتون در فصل رويشي جاري تشکيل مي شود و در فصل بعدي شروع به نمو ظاهري مي کند (فرگوسن و همکاران، 1994). گلآذينها خوشهاي هستند و هر خوشه از خوشهچههايي تشکيل يافته و داراي 8 تا 25 گل است. رنگ گلها سفيد صدفي و داراي 4 گلبرگ، 4 کاسبرگ، 2 پرچم و مادگي 2 خانهاي است. گلها بر دو نوعاند: گلهاي کامل که داراي اندامهاي نر و ماده هستند و گلهاي ناقص که فقط اندام نر دارند (مسچي و همکاران، 1381). نسبت گل هاي کامل به نر بسته به گل آذين، رقم و سال فرق مي کند (فرگوسن و همکاران 1994).
ميوه در زيتون شفت با ميان بر (مزوکارپ) گوشتي و سرشار از روغن، تخم مرغي يا بيضي شکل و پوست ميوه ( اپي کارپ ) کاملاً بسته و چسبيده به ميان بر يا شفت است. تا رسيدن ميوه، برون بر از رنگ سبز ملايم به رنگ بنفش مايل به قرمز و نهايتاً به رنگ سياه در مي آيد که پس از جدا شدن از درخت، کاملاً چروکيده مي شود. درون بر ( اندو کارپ ) از يک بذر دوکي شکل نسبتاً سخت تشکيل شده است و اکثراً داراي يک دانه يا هسته آلبومني مي باشد که داراي طعم تلخ است. معمولاً زيتون در خاک هاي کم عمق کاشته مي شود و ريشه ها در اعماق 80 تا 120 سانتيمتري خاک محدود مي شوند. حتي در خاک هاي عميق تر نيز ريشه ها تمايل دارند در همين عمق باقي بمانند. معمولاً 70 درصد ريشه هاي زيتون حداکثر تا عمق 60 سانتي متري ديده مي شوند.(صادقي، 1389) با وجود گلهاي فراوان در زيتون تنها درصد کمي (1 تا 2 درصد) به ميوه تبديل ميشوند (کوواز وهمکاران، 2001 ). عوامل تأثيرگذار بر درصد تشکيل ميوه زيتون شامل نسبت گلهاي نر به کامل، شرايط آب و هوايي طي زمان تشکيل ميوه و ميزان سازگاري ارقام ميباشد گلدهي در شرايط بارندگي، دماي بالا و بادهاي خشک منجربه اختلال در فرآيند تشکيل ميوه ميشود. بيشتر ارقام زيتون در حالت خودگشني هم توليد ميوه ميکنند ولي محصول آنها در شرايط دگرگرده افشاني بهتر است. وزش بادهاي گرم و خشك طي فصل گلدهي و زمان پديدار شدن ميوهها مضرند. مقدار زياد گرده براي توليد مناسب ميوه ضروري است زيرا گلها به كمك باد گرده افشاني ميشوند (لاوي، 1978، فورناچاري و همکاران، 2000، اورلاندي و همکاران، 2010). منحني رشد ميوه سيگموئيد مضاعف است (سياري، 1382). ميرمنصوري (1366) معتقد است که ريزش ميوه ها در زيتون طي سه مرحله صورت مي گيرد عادت سالآوري درختان موجب ميشود که بعضي سالها محصول زياد از ميوههاي کوچک و در بعضي ديگر محصول کم از ميوههاي بزرگ داشته باشيم. علت اين پديده را رقابت ميان ميوهها براي ذخاير غذايي محدود درخت عنوان کردهاند (ژورين و سدلي، 2007). سيستم ريشه‌اي زيتون كم‌عمق است و در خاكهاي عميق نيز بيش از 150 سانتي‌متر در زمين فرو نمي‌رود.
زيتون اغلب از قلمه پرورش مي يابد ، بنابراين سيستم ريشه اي آن مانند درختان رشد يافته از نهال بذري از محور مرکزي توسعه نمي يابد.رشد ريشه پاسخي به تامين آب در سيستم هاي ديم مي باشد، به طوري که در زمستان و بهار که ميزان آب خاک بيشترين مقدار است، حداکثر رشد را دارد و در طي دوره هاي خشک در تابستان و پاييز غير فعال است ( کانور و همکاران،2005 )
دانستن چرخه زندگي درخت زيتون از اهميت زيادي برخوردار است که دليل آن تنظيم برنامههاي مهم، شامل آبياري، مبارزه آفات و بيماريها، هرس و تغذيه ميباشد (فورناچاري و همکاران، 2000). بطور خلاصه چرخه زندگي درخت زيتون در منطقه طارم در طي يک سال زراعي به شرح جدول (2-1) ميباشد.
ارقام داخلي و خارجي زيتون از نظر شکل تاج درخت از تنوع زيادي برخوردارند. تعدادي از ارقام زيتون داراي عادت رشد افتاده يا مجنون2 ميباشند. برخي از ارقام داراي عادت رشد پراکنده يا گسترده3 هستند. رقم زرد يکي از ارقامي است که در اين گروه طبقه بندي ميشود. قطر سايه انداز اين رقم در 10 سالگي در حدود 6 متر ميرسد (طاهري، 1388). برخي از ارقام زيتون عادت رشد ايستاده4 دارند. از اين دسته ميتوان به ارقام کنسرواليا اشاره نمود که چتري ايستاده دارند. قطر سايه انداز رقم کنسرواليا با توجه به رشد ايستاده آن کمتر از رقم زرد بوده و در سن 10 سالگي حدود 2/5 متر ميرسد. رشد و نمو ريشه درخت نيز از رشد و نمو و شکل تاج درخت تبعيت ميکند. در ارقام با عادت رشد ايستاده، ريشه نيز عادت رشد چتر را داشته و در اعماق خاک نفوذ ميکند، در مقابل ارقام با عادت رشد گسترده داراي سيستم ريشهدهي گسترده ميباشند (تامبسي و همکاران، 2007). شکل (2-1) دو نوع عادت رشدي درخت زيتون را نشان ميدهد.
جدول 2-1: مراحل رشد رويشي و زايشي درخت زيتون بارور درمنطقه طارم در يکسال (طاهري، 1388)
ماههاي سال
مراحل رشد
فروردينارديبهشتخردادتيرمردادشهريورمهرآبانآذرديبهمناسفندرشد و نمو برگها?????????شروع رشد رويشي??شروع رشد جوانههاي زايشي?ظهور تدريجي گلآذينها??نمو گلآذينها?باز شدن گلها?تشکيل ميوه??رشد و نمو ميوه زيتون????سخت شدن هسته?رشد ميوه و تجمع روغن?ادامه رشد ميوه?برداشت ميوه براي کنسرو سبز?گل انگيزي براي سال بعد?گل آغازي براي سال بعد?ادامه تجمع روغن در ارقام روغني، شروع تغيير رنگ ميوه و برداشت ارقام زودرس براي استحصال روغن???برداشت ارقام ديررس روغني??

الف

ب
شکل 2-1: عادت رشد رويشي ارقام زيتون. الف؛ عادت رشد ايستاده؛ ب؛ عادت رشد گسترده
2-2-1- خصوصيات ارقام
2-2-1- کايلت
اين رقم بومي فرانسه بوده جهت موارد روغن کشي و کنسروي استفاده ميشود. درختي است کشيده و بلند، هرمي شکل با شاخههاي بزرگ و گاهي آويزان که داراي عملکرد بالايي است.اين رقم در برابر سرما مقاوم ولي در مقابل آفات حساس ميباشد.ميوه آن ريز و بيضي شکل است و درصد روغن آن 18 تا 20 درصد ميباشد (محمدي و وکيلي، 1385).
2-2-2- ميشن
منشأ اين رقم آمريکا است و نوع مصرف آن دومنظوره مي باشد. درخت داراي قدرت رشد زياد، با عادت رشد عمودي و با تاج نسبتاً متراکم است.برگ ها با طول متوسط و بيضي سر نيزه اي شکل است.طول گل آذين و تعداد گل در گل آذين متوسط، نسبتاً خود سازگار و تعداد گل ناقص کمي دارد. وزن ميوه متوسط (6 گرم ) و بيضي تا حدودي متقارن، داراي عدسک هاي ريز زياد، قدرت اتصال ميوه به شاخه متوسط و ميوه دير رس و هسته آزاد است. مقدارروغن 22-20درصد در ماده تر و 50درصد در ماده خشک (در شرايط گرگان 45درصد ) مي باشد.ترکيبات ميوه در صد گرم شامل 55% آب، Tss=13 ، مقدار قند کل ميوه 6-4 گرم، مقدار پروتئين 65/1 گرم، مانيتول 4/4 گرم مي باشد. اندازه هسته متوسط، شکل بيضي نامتقارن، ، داراي نوک، انتهاي فوقاني گرد است. ميزان روغن ميوه بالا است. از لحاظ باروري خودگشن بوده و نسبتاً سالآور ميباشد. ريشهدهي قلمهها نيز متوسط است. نسبت به سرما، شوري و گره زيتون مقاوم بوده ولي نسبت به لکه طاووسي، باد و پژمردگي ورتيسيليومي حساس است (صادقي، 1389).
2-2-3- مانزانيلا
مبداء اين رقم آندولس اسپانيا بوده، و به نامهاي مانزانيلا، مانزانيلا بلانکا نيز ناميده شده است نوع مصرف کنسروي، مهم ترين رقم کنسروي پس از رقم گوردال در اسپانيا و اولين رقم کنسروي در آمريکا مي باشد. در سال 79 از اسپانيا وارد ايران شده و در ايستگاه طارم کشت شده است. قبلاً نيز اين رقم در ايستگاه رودبار وجود داشت. قدرت رشد درخت زياد با عادت رشد گسترده، تاج داراي شاخه هاي بلند با حالت رو به پايين است. اندازه برگها رو به پايين است. اندازه برگها متوسط تا کوچک بيضوي با رنگ سبز براق است.دمبرگ داراي خميدگي است رنگ سطح روئي سبز کاملاً تيره و رنگ پشت برگ روشن است.گل ها داراي خود ناسازگاري نسبي و گرده زاي مناسب آن زرد، ماري ، بليدي و مانزانيلا مي باشد. درصد گل هاي کامل در سال هاي مختلف متغير بوده و بطور ميانگين 34درصد مي باشد.
گرده افشان آن پيکوال، گوردال سويلانا است.اندازه ميوه بزرگ تا متوسط (وزن ميوه 5 گرم )، شکل ميوه گرد تا حدودي نا متقارن (شبيه سيب)، با نوک ميوه گرد، ، فاقد نوک و پوست ميوه داراي عدسک هاي ريز و زياد است. درصد گوشت 88- 85 درصد براي تهيه کنسرو سبز در شهريور ماه برداشت مي شود. از نظر زمان رسيدن ميان رس مي باشد مقدار روغن در ماده تر به 15% نيز مي رسد. هسته به شکل بيضي و فاقد نوک، اندازه متوسط مي باشد. از لحاظ باروري گياهي خودگشن مي باشد (صادقي، 1389). داراي سال آوري است و بسيار پر محصول است. به خوبي به خاک هاي سرد و مناطق مرطوب وفق داده مي شود ( بارانکو وهمکاران، 2000). يک رقم سهل ريشه زا بوده، نسبتاً حساس به سرما، بسيار حساس به ورتيسيليوم و کلرز مي باشد.
2-2-4- کنسرواليا
مبداء آن يونان و نوع مصرف آن دو منظوره مي باشد. مهمترين رقم کنسروي يونان ( حداقل 85-80 درصد توليد کنسروي ) مي باشد. در سراسر اين کشور از ارتفاع صفر تا ارتفاع 600 متر از سطح دريا کشت مي شود.از نظر شباهت ميوه آن حد واسط مانزانيلا و حاجي بيلانکا است. قدرت رشد درخت زياد، با عادت رشد گسترده و تاج نيمه متراکم است. رنگ شاخه هاي بارده خاکستري با ميانگره بلند است.
شكل برگ سرنيزه اي و نسبت طول به عرض برگ بلند و باريک است.رنگ سطح رويي برگ سبز تيره و سطح زيرين خاکستري سبز است. داراي گل آذين طويل و تعداد گل متوسط، تا حدودي خود ناسازگار است. بهترين گرده زاي آن کرونيکي، زرد و آربيکن است. شكل ميوه تخم مرغي، نا متقارن، فاقد نوك، داراي عدسك ريز به تعداد متوسط است. رنگ ميوه در زمان رسيدن كامل بنفش متمايل به سياه يکنواخت است. نسبت گوشت به هسته زياد (8 ) و رنگ مناسب براي تهيه کنسرو زيتون سبز و يا سياه استفاده مي شود. مقدار روغن آن در ماده خشك 50 درصد و در ماده تر 25-19 درصد مي باشد. ميان‌رس مي باشد وزن هسته حدود 8 دهم الي 7 دهم گرم و شكل هسته بيضي و تا نامتقارن، فاقد نوک است. سهل ريشه زا، زود بارده و با عملکرد زياد ولي داراي سال آوري زياد است.مقاومت به شانکر باکتريايي آن خوب مي باشد. حساس به ورتيسيليوم و خشکي است.
2-2-5- زرد
مبداء آن ايران و نوع مصرف آن دومنظوره مي باشد. قدرت رشد درخت نسبتا زياد، عادت رشد گسترده، تاج نيمه متراكم و متحمل به باد است. شكل برگ سرنيزه اي و نسبت طول به عرض برگ بلند و باريک است. رنگ سطح برگ سبز ، رنگ پشت برگ، سبز خاکستري است. نسبتا دير گل، داراي گل آذين کوتاه و تنک است. از نظر گرده افشاني خودناسازگاري نسبي دارد، بهترين گرده زا براي زيتون رقم زرد به ترتيب لچينو، ماري، مانزانيلا، بليدي و روغني مي باشد. اندازه ميوه متوسط مي باشد و وزن ميوه 5-4 گرم، شكل بيضي، نا متقارن ، فاقد نوك، داراي عدسك ريز به تعداد متوسط است. رنگ ميوه در زمان رسيدن كامل، قرمز تيره و غير يكنواخت است. نسبت گوشت به هسته متوسط ( 6/6 ) مي باشد. مقدار روغن آن در ماده خشك زياد و بيش از 55 درصد و در ماده تر 21-23 درصد مي باشد. ميان‌رس مي باشد و بهترين زمان برداشت ميوه روغني اواسط آبان مي باشد. وزن هسته حدود 6دهم الي 5 دهم گرم و شكل هسته بيضي و تا حدودي نامتقارن، داراي نوك تيز است. نسبتا سهل ريشه زا و متحمل به سرما و خشکي است.
2-3- سطح زير کشت زيتون در دنيا و ايران
زيتون يكي از مهمترين محصولات باغي كشور است. برخلاف قدمت زياد آن در ايران، فقط در دو دهه اخير توسعه کشت آن مورد توجه قرار گرفته است. طرح توسعه کشت زيتون در ايران از سال 1372 شروع شده است. اين طرح در استانهاي مختلف کشور که امکان توسعه کشت در آنها وجود داشته و شرايط اقليمي مناسب درخت زيتون را دارند در حال اجرا ميباشد (بي نام، 1386).
تغييرات سطح زير کشت باغهاي بارور و توليد باغهاي زيتون در شهرستان طارم نشان ميدهد که گسترش و توليد محصول زيتون در اين شهرستان از روند رو به رشدي برخوردار بوده است. در حال حاضر پس از گذشت 18 سال از شروع طرح توسعه کشت زيتون در کشور سطح زير کشت اين محصول در منطقه طارم حدود 14500 هکتار ميباشد (نوري و همکاران، 1391).
سطح زير کشت باغهاي بارور زيتون در کشور در سال 1389 در حدود 39924 هکتار بوده است. در اين ميان استانهاي زنجان، گيلان، قزوين و فارس با 24697 هکتار نقش بيشتري در توليد زيتون دارند. بطوري که اين استانها با توليد حدود 43268 تن ميوه زيتون حدود 72 درصد توليد کشور را به خود اختصاص دادهاند. بالاترين ميانگين عملکرد در واحد سطح در باغهاي زيتون کشور 2195 کيلوگرم در هکتار ميباشد که در اختيار استان زنجان ميباشد. بعد از اين استان، استان قزوين و گيلان به ترتيب با 1960 و 1896 کيلوگرم در هکتار در مقامهاي بعدي توليد قرار دارند (جدول 2-2). اين اطلاعات نشان ميدهد که بيشترين بازده به استانهاي قديمي توليد کننده زيتون در کشور تعلق دارد اما با اين وجود مقدار عملکرد در واحد سطح در مقايسه با کشورهاي مهم توليد کننده فاصله زيادي دارد (بي نام، 1392).
بر اساس آمار سازمان خوار بار و کشاورزي ملل متحد5، کشور ايران در سال 2012، با برآورد توليد 40000 تن ميوه زيتون، تنها 24/0 درصد از کل توليد جهان را بر عهده داشت. سه کشور مهم توليد کننده زيتون در اتحاديه اروپا، اسپانيا، ايتاليا و يونان با توليد حدود 8718930 تن ميوه زيتون در همين سال، 57/52 درصد از کل توليد دنيا را بر عهده داشتند. کشور اسپانيا به تنهايي با توليد 3626600 تن ميوه زيتون، در صدر کشورهاي توليد کننده زيتون قرار دارد (بي نام، 1392).
جدول 2-2: سطح زيرکشت و مقدار توليد محصول زيتون به تفکيک استان (قلي يان، 1392).
عملکرد
(کيلوگرم در هکتار)مقدار توليد (تن)سطح زيرکشت (هکتار)نام استانبارورغير بارور57/264118446200اردبيل24/799211264897اصفهان65/611126206782ايلام44/788130167225بوشهر62/7197701070472تهران54/4543066434خراسان جنوبي000210خراسان رضوي74/9676062277خراسان شمالي44/1159117810162603خوزستان12/21951800082006500زنجان12/1843304316511276سمنان95/1580166105505سيستان و بلوچستان41/818481858876489فارس78/19601000051002100قزوين000880قم2201105002352کرمان51/695106915371665کرمانشاه29/2162159942676کهگيلويه و بويراحمد03/18126536360710776گلستان55/18961045055101057گيلان74/13008786751592لرستان43/9173003275066مازندران0001488مرکزي10005005001377يزد47/501102020341000جيرفت وکهنوج04/1496597283992452899جمع کل کشور
2-4- اهميت غذايي و دارويي زيتون
زيتون يکي از قديميترين درختان ميوه و منبع اصلي روغن خوراکي در حوزه مديترانه براي هزاران سال بوده است. امروزه با پيشرفت علم و مشخص شدن خواص غذايي و درماني زيتون و روغن آن، گرايش به مصرف آن افزايش چشمگيري داشته است،. زيتون يکي از ميوه‌هاي مغذي و با ارزش در دنياست. 100 گرم زيتون به طور متوسط داراي 224 کالري انرژي، 60 گرم آب، 20 گرم چربي، 1 گرم پرتئين، 122 ميلي گرم کلسيم و 3/0 گرم ساير املاح مي باشد.
زيتون رسيده در حدود 30 درصد روغن دارد.اين روغن مخلوطي از اولئيک اسيد ، لينولنيک اسيد و پالميتيک اسيد مي باشد. روغن زيتون داراي اسيدهاي چرب غير اشباع مونوو آنتي اکسيدان مي باشد که باعث طول عمر و کاهش بيماري هاي مرتبط با مصرف روغن هاي اشباع مي شود.و مانع آسيب رساندن راديکال‌هاي آزاد حاصل از چربي‌ها و روغن‌ها به سيستم‌ قلبي و عروقي مي ‌شود. برگ هاي درخت زيتون براي مبارزه با تب و ديگر بيماري ها مانند مالاريا استفاده شده است (وينسون، بناونت و همکاران، 2000). فعاليت ضد ويروسي برگهاي زيتون در برابر عفونت اچ آي وي و جلوگيري از ريپليکاسيون ويروس نيز تائيد شده است. تحقيقات جديد نشان داده است که اولئورپين موجود دربرگ زيتون داراي خواص کاهش دهندگي کلسترول و قند خون است .(روماني و همکاران 1999). زيتون داراي سديم، ويتامين A وE و آهن مي باشد و مصرف مداوم آن سبب افزايش سيستم ايمني بدن و كاهش روند پيري و استحكام مو و استخوان ها مي شود.
2-5- اکولوژي زيتون
درختان زيتون معمولاً در محيطهايي با شرايط آب و هوايي مديترانهاي رشد ميکنند. چنين شرايطي در 30 و 45 درجه شمال و جنوب عرض جغرافيايي يافت ميشود. مشخصات اين نوع شرايط اقليمي عبارت است از زمستانهاي کوتاه و ملايم، باران فراوان در بهار، پاييز نسبتاً مرطوب و تابستان گرم و خشک همراه با تابش زياد نور خورشيد (مقصودي، 1387). البته زيتون ميتواند آب و هواي نيمه سرد را هم تا حدودي تحمل کند، به شرط آنکه متوسط درجه حرارت در زمستان از 7- درجه سانتيگراد پايينتر نرود. زيتون حداقل 6 ماه از سال به متوسط دماي 21 تا 25 درجه سانتيگراد نياز دارد و گرما را تا 50 درجه بالاي صفر تحمل ميکند. براي رفع رکود، گلانگيزي و توليد محصول اقتصادي از 200 تا 1400 ساعت دماي کمتر از 9 درجه سانتيگراد در فصل خواب يا سرد سال نياز دارد (صادقي، 1389). زمينهاي کم شيب با عمق خاک مناسب به همراه قابليت نفوذ و ظرفيت نگهداري آب مناسب جهت احداث باغ زيتون بسيار مناسباند (محمدي و وکيلي، 1385).

2-6- تغذيه زيتون :
زيتون گياهي است كه با خاك‌هاي مختلف سازگاري داشته و در مقايسه با بيشتر درختان ميوه تحمل بيشتري نسبت به ميزان بالاي نمك موجود در خاك و نيز خاك‌هاي با درجه حاصلخيزي كم دارد. براي باروري بهتر درختان زيتون، بايد درختان در خاک‌هاي عميق، با تهويه و زهکشي خوب کشت شوند. در خاک‌هاي سنگين، درختان زيتون رشد خوبي نخواهند داشت. خاك‌هاي آهكي براي كاشت زيتون ترجيح داده مي‌شوند. بهترين محدوده pH بين 2/6 تا 8 مي‌باشد. در هدايت الكتريكي زير 7/2 دسي‌زيمنس بر متر كاهش محصول ديده نمي‌شود ولي بالاتر از آن ميزان محصول تحت تأثير قرار مي‌گيرد. ميزان مواد آلي خاك نيز بايستي بيشتر از 2درصد باشد. زيتون درختي است که با شرايط مختلف خاکي سازگار است (طاهري و ملكوتي، 1379، سويرجين و همکاران، 2002). زيتون گياهي است که قادر به رشد و نمو و توليد محصول در خاک‌هاي کم و بيش شور مي‌باشد و نيز مي‌تواند با آب‌هاي شور که ديگر محصولات نمي توانند آبياري شوند، آبياري شود (سويرجين و همکاران، 2002). زيتون نسبت به کمبود نيتروژن، پتاسيم، روي و بور بسيار حساس بوده و مصرف بهينه كودهاي حاوي اين چهار عنصر، به همراه ساير کودها بسيار با اهميت مي‌باشد. کلسيم، منيزيم و گوگرد نيز به نحوي در افزايش توليد زيتون مؤثرند. لذا لازم است در برنامه کود دهي و تغذيه درختان به اين عناصر توجه کافي صورت گيرد. البته اين بدان معني نيست که کمبود ساير عناصر اتفاق نمي‌افتد، بلکه در کنار برنامه کود دهي فوق، بايد سالانه با تجزيه برگي نياز درخت به ساير عناصر تشخيص داده شده و نسبت به تأمين آنها اقدام شود (طاهري، 1386؛طاهري و ملكوتي، 1379).
قابليت جابجايي بر(B ) در آوند هاي آبکش گياهان کم است. چندين ديدگاه اين فرضيه را تاييد مي کند. علامت کمبود بر در گياهان جوان در حال رشد مشاهده مي شود. غلظت بر در آوند هاي آبکش کم بوده و اگر بصورت مصنوعي به گياه داده شود غلظت آن در آوند هاي آبکش تغيير مي کند. ( زينانلو،1379). همچنين اورتلي وريچاردسون (1970) گزارش نمودند که عنصر بر بدليل داشتن حرکت چرخشي بين آوند هاي چوب و آبکش برگ نمي تواند از برگ بالغ خارج شود. گزارشهاي زيادي وجود دارد که نقش اساسي بر در گلدهي را تاييد مي کند. ممکن است بر (B) در تشکيل جوانه هاي گل ، توليد دانه گرده و رويش لوله گرده ضروري باشد. وودبريچ و همکاران (1971) دريافتند که در درختان گلابي، سيب و گيلاس قبل از شکوفايي، جوانه ها به سرعت مقدار زيادي برجذب مي کنند.کاربرد بر به صورت محلول پاشي موجب افزايش غلظت آن در جوانه ها و افزايش محصول در انگور ( زينانلو،1379)، آلو (زينانلو،1379) در برگ و ميوه زيتون مي شود. ( طاهري و طلائي، 1378 ). نياز هاي زود گذر درختان به بر در هنگام تشکيل ميوه را مي توان با محلول پاشي تامين کرد.
(چاپلين و همکاران، 1977). زيتون نيز از درختاني است که گلهاي آن بر روي شاخه هاي يکساله تشکيل مي شود و تمايز اندامهاي گل در زمستان و شکوفايي گلها در ارديبهشت ماه است. (هارتمن و همکاران (1966 ) گزارش نمود که درختان زيتون نياز به مقدار زيادي بر دارند. (دلگاد و همکاران، 1994) تغييرات بر را در برگ و ميوه زيتون بررسي و گزارش نمودند که، برگهاي جوان غلظت بالائي از بر را در درختان بارور و نابارور نشان مي دهند. هر چند غلظت بر در برگهاي جوان درختان نابارور کمتر از برگهاي درختان بارور مي باشد. غلظت بر در برگهاي جوان درختان بارور به شدت در زمان شکوفائي گلها کاهش مي يابد، اين کاهش در برگهاي



قیمت: تومان


پاسخ دهید