دانشگاه آزاد اسلامي
واحد رشت
دانشکده ادبيات و علوم انساني
پايان نامه براي دريافت درجه کارشناسي ارشد “M.A”
رشته: جغرافيا و برنامه ريزي شهري
عنوان:
تحليل مشکلات و معضلات زيرساختي کلانشهر رشت واثرات وپيامدهاي آن بر توسعه شهري
(مطالعه موردي شيب)
استاد راهنما:
دکتر محمدرضا افشاري آزاد
نگارش:
سيدغلامرضا رضائي پور طالقاني
تابستان 1393
باسمه تعالي
صورتجلسه دفاع
با تأييدات خداوند متعال جلسة دفاع از پاياننامه کارشناسي ارشد آقاي /خانم سيدغلامرضارضايي پورطالقاني در رشتة جغرافيا و برنامه ريزي شهري

تحت عنوان: تحليل مشکلات و معضلات زيرساختي کلانشهر رشت واثرات وپيامدهاي آن برتوسعه شهري
(مطالعه موردي شيب)
با حضور استاد راهنما، و هيأت داوران در دانشگاه آزاد اسلامي- واحد رشت در تاريخ 26/6/1393 تشکيل گرديد.
در اين جلسه، پاياننامه با موفقيت مورد دفاع قرار گرفت.
نامبرده نمرة با امتياز
( بدون احتساب نمره مقاله ) دريافت نمود.
استاد راهنما: دکترمحمدرضا افشاري آزاد
هيأت داوران:
1. دکتررضا حسن پور
2. دکتر پرويز رضايي
مدير گروه يا رئيس تحصيلات تکميلي واحد:
معاون پژوهشي و فناوري دانشگاه آزاد اسلامي- واحد رشت
تقدير و تشکر
از استاد راهنما گراميم جناب آقاي دکتر افشاري آزاد بسيار سپاسگذارم چرا که بدون راهنماييهاي ايشان تامين اين پايان نامه بسيار مشکل مينمود.
از استاد داور محترم جناب دکتر پرويز رضايي و دکتر رضا حسن پور و کليه اساتيدي که در طي دوره تحصيل و جمع آوري اين پايان نامه به دليل ياريها و راهنماييهاي بي چشمداشتشان که بسياري از سختيها را برايم آسانتر نمودند، سپاسگذارم.
تقديم به
مقدسترين واژه ها در لغت نامه دلم، مادر مهربانم که زندگيم را مديون مهر و عطوفت آن مي دانم.
پدر، مهرباني مشفق، بردبار و حامي.
همسرم که نشانه لطف الهي در زندگي من است.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکيده1
مقدمه2
فصل اول کليات تحقيق
1-1.بيان مسأله4
1-2. پرسش اصلي تحقيق(مسائله تحقيق)5
1-3. اهداف تحقيق5
1-4.فرضيات تحقيق5
1-5.هدف كاربردي5
1-6.محدوديتهاي تحقيق6
فصل دوم مرور منابع
2-1.مفهوم شهر8
2-1-1.مفهوم ساخت شهر8
2-1-2.فضا و فضاي شهري10
2-1-3.اهداف برنامه ريزي کاربري اراضي شهري 10
2-1-3-1.اهداف کلان10
2-1-3-2. اهداف خرد11
2-1-4.معابر شهري11
2-1-4-1.طبقه بندي معابر شهري12
2-1-5.مفهوم كلان شهر12
2-1-6.مشخصات كلان شهرها13
2-2. مفهوم توسعه 13
2-2-1.تاريخچه مطالعات توسعه شهري14
2-2-2.توسعه کالبد شهري15
2-2-3.اشکال توسعه فيزيکي15
2-2-4.توسعه فيزيکي نواحي شهري جهان15
فهرست مطالب
عنوان صفحه
2-2-5.توسعه فيزيکي نواحي شهري کشورهاي توسعه يافته16
2-2-6.توسعه فيزيکي نواحي شهري در کشورهاي درحال توسعه16
2-2-7.توسعه فيزيکي شهرها در ايران17
2-3.نقش شيب در برنامه ريزي شهري17
2-3-1.شيب مورد نياز براي طراحي هاي شهري 18
2-4. سوابق تحقيق18
2-4-1.سوابق تحقيق در جهان18
2-4-2.سوابق تحقيق در ايران19
2-4-3.سوابق تحقيق در محدوده مورد مطالعه20
فصل سوم روش اجراي تحقيق
3-1.موقعيت جغرافيايي شهرستان رشت23
3-2.داده ها25
3-2-1. اقليم شهر رشت25
3-2-1-1.دما 25
3-2-1-2.بارندگي25
3-2-1-3.برف26
3-2-1-4.رطوبت نسبي26
3-2-1-5.باد26
3-2-2.زمين شناسي شهر رشت26
3-2-3. توپوگرافي شهر رشت28
3-2-4. کاربري اراضي شهري رشت29
3-2-5. شيب شهر رشت29
3-3. روش کار32
3-3-1.نوع روش تحقيق32
3-3-2. روش گردآوري اطلاعات(ميداني،كتابخانه اي و…)32
3-3-3. ابزار گردآوري اطلاعات32
فهرست مطالب
عنوان صفحه
3-3-4.روش تجزيه و تحليل اطلاعات32
3-3-5. بررسي مکانهايي که بيشترين مشکل آب گرفتگي را دارند32
3-3-6.دليل آبگرفتگي در سطح شهر رشت33
3-3-7. مقدار حجم ورودي روانابها به کانالهاي جمع آوري آبهاي سطحي شهر رشت35
فصل چهارم تجزيه و تحليل داده ها و يافته هاي تحقيق
4-1.ويژگي هاي جغرافيايي شهر رشت38
4-1-1.توپوگرافي شهر39
4-1-2.شيب شهر و جهات توسعه41
4-1-2-1.شيب هاي مؤثر در عمران شهر43
4-1-3. نزولات جوي در شهر رشت43
4-1-3-1. بارندگيهاي شديد بالاي 100 ميلي متر در شهر رشت44
4-2.نقاط بحراني شهر رشت از نظر بروز سيل45
4-2-1.حركت آب هاي سطحي48
4-2-2.آبهاي سطحي اطراف شهر50
4-2-3.موقعيت مسيل ها51
4-3.توسعه شهر رشت54
4-3-1.جهات و مناطق توسعه54
4-3-2.عوامل طبيعي و عوارض زميني (عوامل محدود كننده توسعه شهر)56
4-3-3.عمده ترين تنگناها و محدوديتهاي توسعه59
4-3-4.روند توسعه ي فضايي شهر رشت 59
4-3-5.محدوديتهاي توسعه ي کالبدي شهر رشت62
4-3-6.عوامل مؤثّر در توسعه ي فيزيكي شهر رشت63
4-3-7.تعيين توان محيط شهر رشت69
4-3-8.ارزيابي پيامدهاي توسعه شهر رشت70
4-4.دفع فاضلاب71
فهرست مطالب
عنوان صفحه
4-4-1.مشكلات دفع فاضلاب72
4-4-1-1.آلودگي آبهاي سطحي73
4-4-1-2.آلودگي منابع آب زيرزميني73
4-5-معضلات و مشکلات ناشي از آب گرفتگي در سطح شهر رشت79
4-5-1.عوامل ايجادآبگرفتگي درشهر81
فصل پنجم بحث و نتيجه گيري و پيشنهادات
5-1.بحث83
5-2.آزمون فرضيات83
5-3.نتيجه گيري84
5-4. پيشنهادات85
منابع و ماخذ87
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول شماره 4-1. بارشهاي بالاي 100 ميلي ليتر روزانه طي 10 سال آماري
جدول شماره 4-2. فرواني وقوع سيل در ايستگاه رشت45
جدول شماره 4-3.روند افزايش سطح کالبدي شهر رشت60
جدول شماره 4-4. موانع توسعه فيزيکي شهر رشت62
جدول شماره 4-5. مساحت و جمعيت سكونتگاههاي غير رسمي در شهرهاي رشت64
جدول 4-6.مساحت و درصد اراضي تعاوني هاي مسكن از کل شهر65
جدول شماره 4-7. مشخّصه هاي روستاهاي ادغام شده در محدوده ي قانوني شهر66
جدول شماره 4-8. مشخّصه هاي روستاهاي ادغام شده در محدوده ي قانوني شهر67
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار شماره 4-1. بارشهاي بالاي 100 ميلي ليتر روزانه طي 10 سال آماري
سال 1382- 139144
نمودار شماره 4-2. فرواني وقوع سيل در ايستگاه رشت45
نمودار شماره 4-3 روند افزايش سطح کالبدي شهر رشت60
نمودار شماره 4-4 نسبت روستاهاي ادغام شده در محدوده ي قانوني شهر67
نمودار شماره 4-5 جهات توسعه فيزيکي شهر رشت68
فهرست نقشه ها
عنوان صفحه
نقشه شماره 3-1. نقشه موقعيت جغرافيايي شهر رشت24
نقشه شماره 3-2. کاربري اراضي وضع موجود شهر رشت30
نقشه شماره 3-3.درصد شيب عمومي شهر رشت31
نقشه شماره 3-4. موقعيت آب گرفتگي نقاط در سطح شهر34
نقشه شماره4-1. تقسيمات ارتفاعي شهر رشت40
نقشه شماره 4-2. ناحيه بندي شهر رشت بر اساس شيب42
نقشه شماره 4-3. پراکنش موقعيت ارتفاعي نقاط بحراني شهر از نظرمشکل آب گرفتگي47
نقشه شماره 4-4. موقعيت مسيل هاي داخلي و نقاط آبگير 53
نقشه شماره 4-5. عوامل محدود کننده توسعه شهر58
نقشه شماره 4-6. نقشه مراحل گسترش شهر رشت61
نقشه شماره 4-7. نقشه محدوديت هاي طبيعي و انساني توسعه شهر رشت63
نقشه شماره 4-8.تخليه گاه فاضلاب ،ماخذ نقشه پايه سايت google72
فهرست اشکال
عنوان صفحه
شکل شماره 3-1. مقطع شمالي جنوبي از شهر رشت28
شکل شماره 4-1. اصلاح شبکه فاضلاب سنتي در کوچه هاي منشعب از
سبزه ميدان- خرداد9375
شکل شماره 4-2. اصلاح شبکه فاضلاب سنتي در محله آفخرا- خرداد9375
شکل شماره 4-3. اصلاح شبکه فاضلاب سنتي در محله آفخرا- خرداد9376
شکل شماره 4-4. اصلاح شبکه فاضلاب سنتي در خيابان سردارجنگل- تير9376
شکل شماره 4-5. اصلاح شبکه فاضلاب سنتي درخيابان آزادگان – تير9377
شکل شماره 4-6. اصلاح شبکه فاضلاب سنتي درخيابان آزادگان – تير9377
شکل شماره 4-7. اصلاح شبکه فاضلاب سنتي درخيابان مطهري – شهريور9378
شکل شماره 4-8. اصلاح شبکه فاضلاب سنتي درچهار راه ميکائيل روبروي
هلال احمر – شهريور9378
شکل شماره 4-9. اصلاح شبکه فاضلاب سنتي درچهار راه ميکائيل جنب
هلال احمر – شهريور9379
شکل شماره 4-10. مشکلات آبگرفتگي درچهارراه ميکائيل جنب هلال احمر براي وسايل
نقليه- مهر9380
شکل شماره 4-11. مشکلات آبگرفتگي درچهارراه ميکائيل جنب هلال احمر براي
عابرين- مهر9180
شکل شماره 4-12. عدم هماهنگي بين ادارات خدمات شهري- گلسار – آذر9281

چکيده:
امروزه با گسترش شهرها و رشد آهنگ شهر نشيني ، همچنين افزايش مشکلات و معضلات ناشي از اين فرايند و اهميت يافتن مديريت يکپارچه و توسعه متوازن، همه جانبه و پايدار شهر، بحث بهسازي زير ساخت هاي موجود شهري بيش از پيش قوت يافته است.در اين راستا بهسازي شبکه معابر شهري و همچنين شبکه فاضلاب شهري به عنوان شرياني مهم و حياتي داراي اهميت ويژه اي مي باشد.
مساله مهم در اين تحقيق پاسخ به اين سوال است که مشکلات و معضلات زيرساختي کلانشهر رشت باتوجه به پايين بودن شيب عمومي در شهرچه اثرات وپيامدهايي بر توسعه شهري دارد.
روش تحقيق در اين پژوهش توصيفي- تحليلي ، بر پايه مطالعات اسنادي و کتابخانه اي بوده و براي جمع آوري اطلاعات مربوطه از کتابها ، تحقيقات و مقالات و طرح جامع رشت استفاده شده است.وهدف از آن شناخت مشکلات زيرساختي و ارائه راهکار جهت رفع آنها مي باشد.نتايج تحقيق نشان داد که علت اصلي آبگرفتگي‌هاي سطح شهر رشت هجوم آبهاي سطحي سرگردان ناشي از بارندگي‌هاي شديد از سمت زمين‌هاي سپيدرود به سمت پشت مخابرات مرکز شش، کوي باهنر، کوي جماران، کوي معلولين، جاده جيرده، کوي حميديان، کوي صف سر و … بوده و با بالا آمدن سطح آب رودخانه هاي زرجوب، گوهررود و کانال‌هاي زهکش حاشيه شهر،(نقاط تخليه فاضلاب شهر رشت) خروجي لوله ها به زير آب مي‌روند و باعث کاهش تخليه جريان آبهاي سطحي مي‌شوندو به دليل شيب کم زمين بسياري از نقاط شهر دچار آبگرفتگي مي شود. از سوي ديگر ساخت و سازهاي گسترده در سطح شهر که با وارد کردن نوخال‌ هاي ساختماني، شيرابه‌هاي بتن و همچنين استفاده از ماشينهاي سنگين باعث انسداد و تخريب شبکه‌هاي فاضلاب شده و در مواقع بارندگي‌هاي شديد ايجاد بحران مي کند.
معابر شهري و همچنين کانالهاي هدايت آب و فاضلاب شهري بر اثر گذر زمان و عدم توجه به بازسازي و لايروبي آنها دچار تخريب فيزيکي و اکولوژيکي و به تبع آن کاهش عملکرد مي شوند.همچنين به دليل اينکه وظيفه جمع آوري آبهاي سطحي و فاضلاب شهري در رشت، به صورت سنتي توسط يک شبکه واحد صورت مي گيرد ، بحث جداسازي شبکه فاضلاب شهري و آبهاي سطحي از يکديگر از اهميت دوچندان برخوردار شده است.
واژگان کليدي: معابر شهري، فاضلاب شهري، آبگرفتگي، بارندگي‌هاي شديد، شهر رشت
مقدمه
اصولا استقرار و پيدايش يك شهر بيش از هر چيز تابع شرايط محيطي و موقعيت جغرافيايي است، زيرا عوارض و پديده هاي طبيعي در مكان گزيني، پراكندگي، حوزه نفوذ، توسعه فيزيكي، زير ساختي شهر و امثال آن اثر قاطعي دارند و گاه به عنوان يك عامل مثبت و زماني به صورت يك عامل منفي و بازدارنده عمل مي كنند . در هنگام احداث شهرها بايد به ديناميسم محيط طبيعي مثل سيل، زلزله ، باد، گسل … توجه كافي مبذول داشت وگرنه شهر در آينده دچار مشكل خواهد شد . لذا شايسته است قبل از وقوع حوادث تلخ، دردناك و پرهزينه، مسئولان در هنگام احداث شهرها نسبت به پيش بيني وقوع وقايع اتفاقيه دغدغة لازم را داشته باشند و احساس مسئوليت كنند و علاوه بر اهميت دادن به مطالعات زير ساختي شهر، كار را به متخصصان امر بسپارند. البته ناگفته نماند كه علاوه بر مطالعات زير ساختي، ساير مطالعات جغرافيايي نيز در مكان گزيني شهرها و برنامه ريزي شهري اهميت فوق العاده اي دارند و بي توجهي به آن ها خسارات جبران ناپذيري را در آينده به وجود خواهد آورد.
نياكان ما در گذشته در مكان گزيني شهرها، بيشتر به تجربه تكيه داشتند كه در بسياري از مواقع با علم روز هماهنگ نبود، ولي امروزه زندگي سادة آن زمان به زندگي پيچيدة شهري تبديل شده است و مردم شهرهاي پيشرفته و صنعتي با سيستم فاضلاب، مترو و آسمانخراش و … مأنوس شده اند . در زمان هاي قديم اگر مكاني دور از دسترس سيل بود يا موقعيت پناهگاهي و يا سوق الجيشي مي داشت، ساير عوامل مؤثر در مكان گزيني شهر را تحت الشعاع قرار مي داد و يا مورد بي توجهي قرار مي گرفت؛ اما در عصر جديد، زير ساختهاي شهري براي مسئولان و مردم اهميت زيادي دارد و در صورت غفلت و بي توجهي به آن خسارات جبران ناپذيري را به دنبال خواهد داشت.
معابر از ارکان اصلي يک شهر شمرده مي شوند در واقع جابجايي ساکنين يک شهر وابسته به شبکه معابر آن شهر (كه در خدمت حمل و نقل عمومي و نيمه عمومي و ساير مدها است) مي باشد. علاوه بر معابر شهري که شامل آزاد راهها ، بزرگراه ها ، خيابان ها ، پياده روها مي شوند؛ شبکه هدايت آبهاي سطحي و فاضلاب داخل شهر ها از اهميت ويژه اي برخوردار هستند. شبکه هدايت آبهاي سطحي عموماً با هدف سود رساني به بشر و در جهت تامين آب مورد نياز شهر ها ، جمع آوري و خروج فاضلاب شهري و صنعتي ، خروج رواناب و کاهش خسارات ناشي از سيل مورد استفاده قرار مي گيرند.
معابر شهري و همچنين کانالهاي هدايت آب و فاضلاب شهري بر اثر گذر زمان و عدم توجه به بازسازي و لايروبي آنها دچار تخريب فيزيکي و همچنين کاهش عملکرد مي شوند با توجه به تخريب هاي فيزيکي و اکولوژيکي صورت گرفته در آن ها بحث بهسازي معابر و فاضلاب شهري از اهميت دوچندان برخوردار شده است .
فصل اول
کليات تحقيق
1-1.بيان مسأله
منطقه كلانشهري جديدترين پديده و شكل فضايي اسكان بشر است، بطوريكه برخي از صاحبنظران برجسته علوم شهري و منطقه‌اي آنرا نوع چهارم اسكان تلقي كرده‌اند.اين پديده حاصل نيروها و فرايندهاي متمركز كننده ثروت،‌ قدرت،‌ جمعيت و فعاليت‌هاي انساني در شهر مركزي – كلانشهر و سپس بازتوزيع اين تمركز در محدوده فضايي – كالبدي پيرامون آن – منطقه كلانشهري است. به همين دليل است كه تنوع و پيچيدگي دروني فوق‌العاده در هر دو وجه فضايي – كالبدي و عملكردي، خصلت ذاتي اينگونه مناطق به شمار مي‌آيد.تفرق و پيچيدگي ذاتي مذكور را مي‌توان ريشه اصلي “مسئله مديريت مناطق كلانشهري” دانست، مسئله‌اي مشترك در تمام اينگونه مناطق. چگونگي مواجهه نظري و عملي با اين مسئله است كه سبب شده است تا امروزه مناطق كلانشهري نقشي دوگانه در جوامع مختلف ايفا كنند: موتور و عامل توسعه در برخي جوامع (كشورهاي پيشرفته) و عامل ناكارآمدي فرايند توسعه و مصرف كننده منابع در جوامع در حال توسعه.
حكومت شهري مبين رويكرد سنتي به مديريت شهري و كلانشهري است و بيشتر به مناسبات حكومت مركزي با شهرداريها و نهادهاي رسمي پرداخته و بر روابط عمودي بين نهادهاي رسمي تأكيد دارد. اما حكمروايي يك فرم متفاوت از حكومت است كه به روابط بين جامعه مدني با دولت، قانونگذاران با مخاطبان قانون و بالاخره حكومت با حكومت شوندگان معطوف است.
در اين رويكرد فرض بر اين است كه استراتژي اصلي براي غلبه برتفرق، ناپايداري و ناكارآيي در ساختار قدرت و مديريت و نيز ساختار فضايي – كالبدي مناطق كلانشهري، گردهم‌آيي و انسجام بخشي اين عناصر پراكنده و متفرق در چارچوب نهادي و فراگير منبعث از الگوي حكمرواي شهري است.شكل‌گيري عملي مناطق كلانشهري در ايران و به تبع آن ظهور مشكلات كلانشهري، باعث مطرح شدن جدي چگونگي اداره اين منطقه در سالهاي اخير شده است. اگرچه تاكنون چارچوب نهادي ويژه‌اي براي اداره اين مناطق شكل نگرفته است، اما مي‌توان گفت ديدگاهها و روشهاي غالب و عملاً رايج در اين حوزه را مي‌توان در چارچوب الگوي حكومت شهري و كاملاً نامتناسب با رويكرد حكمروايي شهري ارزيابي كرد.
در کلانشهر رشت وجود مشکلات زيرساختي مانعي اساسي در راه توسعه شهري بوده وهست ، اين مشکلات شامل کم عرض بودن معابر و ظرفيت پايين خيابانها براي عبور با تراکم زياد خودروها ، عدم احداث زير گذر و پل عابر پياده در اکثر خيابانها وتقاطع ها ، نابساماني پياده روها و مشکل تردد عابرين پياده ، نبود کمربندي جديد ، بالا بودن سطح آبهاي زيرزميني ، عدم گنجايش سيستم فاضلاب شهري و ناکارآمد بودن آن براي جمع آوري فاضلاب و آبهاي سطحي درمواقع بارندگي ، تخلفات فراوان در شهرداري در خصوص عدم رعايت حريم ها و ساخت و ساز بر خلاف پروانه ساختماني همراه با سوء مديريت شهرداري ، عدم هماهنگي بين شهرداري با ساير سازمانهاي زيربط در مديريت شهري و … که وجود اين معضلات باعث هدر رفتن منابع و سرمايه ها مي گردد و نيازمند برنامه ريزي صحيح مي باشد.
1-2. پرسش اصلي تحقيق(مسائله تحقيق)
مشکلات و معضلات زيرساختي کلانشهر رشت چه اثرات و پيامد هايي بر توسعه شهري دارد؟
1-3. اهداف تحقيق
1.شناخت مشکلات زير ساختي
2. ارائه راهکار جهت رفع مشکلات
3. بررسي تبعات مشکلات ومعضلات موجود درکلانشهر رشت
1-4.فرضيات تحقيق
1.به نظر مي آيد مشکلات و معضلات زير ساختي مانع توسعه شهر رشت مي شود.
2.به نظر مي آيد مشکلات و معضلات زير ساختي باعث افزايش هزينه پروژه هاي شهري و مانع از اجراي آنها مي گردد.
1-5.هدف كاربردي
اين تحقيق در سازمانهايي از جمله :
1. استانداري گيلان(معاونت عمراني)
2. استانداري گيلان(ستاد بحران وحوادث غير مترقبه)
3.اداره آب و فاضلاب گيلان
4.فرمانداري رشت
5. شهرداري رشت
و همچنين موسسات آموزشي قابل استفاده مي باشد
1-6.محدوديتهاي تحقيق
هيچ تحقيقي بدون مشکل نبوده و در واقع مشکلات هر مرحله رهگشاي مرحله بعدي است گرچه وجود مشکلات و مسائل موجب کندي کار مي گردد وليکن با شناسايي طريقه حل آن تا حدودي جبران مي شود اما سعي شده با توجه به مشکلات تاحدي اين مسئله را بررسي کرد با اين حال برخي از مشکلات به شرح زير است:
– نبود آمار و اطلاعات منسجم مربوط به موضوع تحقيق در ادارات
– عدم همکاري مناسب ادارات در ارائه اطلاعات مورد نياز
فصل دوم
مرور منابع
2-1.مفهوم شهر
شهر سيستمي است متشکل از سيستمهاي دروني که با آنها داراي ارتباط متقابل است و خود اين مجموعه نيز (شهر) با ساير سيستمهاي منطقه ارتباط دارد و منطقه نيز جزئي از سيستم اصلي است. تعريف شهر در ماده 4 قانون تعاريف و ظوابط تقسيمات کشوري ايران چنين است: شهر محلي است با حدود قانوني که در محدوده جغرافيايي مشخص واقع شده و از نظر بافت ساختماني، اشتغال و ساير عوامل داراي سيمايي با ويژگيهاي خاص خود است، به طوري که اکثريت ساکنان دائمي آن در مشاغل کسب، تجارت، صنعت، خدمات و فعاليتهاي اداري اشتغال داشته و در زمينه خدمات شهري از خود کفايي نسبي برخوردارند. شهر کانون مبادلات اجتماعي- اقتصادي، فرهنگي و سياسي حوزه نفوذ پيرامون خود بوده و حداقل داراي 10 هزار نفر جمعيت است. (رضويان،1381،ص 23)
2-1-1.مفهوم ساخت شهر
بررسي دقيق متون مربوط به اين موضوع نشانگر آن است كه تعابير وتفاسير مختلفي از ساخت شهر صورت گرفته است.
برخي ساخت شهر رابه معناي طراحي كالبدي واستخوان بندي شهرو نيز الگوي كاربري اراضي مي دانند ومعتقدند در مطالعه ساخت شهر،سياست هاي رشد وتوسعه شهري،حمل ونقل درون شهري،مسله ي مسكن والگوي ريخت شناسي شهر مورد بحث وبررسي قرار مي گيرد.
همچنين عملكرد هاي مختلف شهري شامل عملكرد مذهبي،اداري،تجاري وحمل ونقل در بررسي ساخت شهر مد نظر مي باشد.
برخي ديگر براين اعتقادند كه نظريه هاي ساخت شهر به شكل كالبدي وعملكردي سكونتگاهها پرداخته وچارچوبي براي كاربري اراضي وترتيب فضايي عناصر واجزاي تركيب دهنده ي شهرها پديد مي آورند .همچنين ساخت شهر توسط سيماي طبيعي،خطوط راه آهن،شبكه ها وخيابان ها مشخص مي گردد.اساس نظريه ساخت شهر اين است كه سكونتگاهها بايد مطابق بايك طرح كه كليه شبكه ها وفضاهاي لازم براي كاربري ها وفعاليت هاي اصلي در آن مشخص شده باشند،ساخته شوند .( برزگر ،محمد رضا ،1382ص50)
دراين خصوص برخي ديگر از محققين ضمن نزديك شدن به ديدگاه سيستمي براين اعتقادند كه طرح مباحثي چون نظريه هاي ساختي وياسيستمي به درك پيچيدگي ماهيت شهرها كمك بيشتري مي كند.براساس اين ديدگاه ، شهر به مثابه سيستمي عمل ميكند متشكل از مجموعه اي بي شمار از زير سيستم ها كه در يكديگر تاثير متفاوت مي گذارند ودر كل،مجموعه پيچيده اي را پديد مي آورند. بدين ترتيب ساخت كلان يك شهر مشخص كننده ي آن بخش از نظام سيستمي شهر است كه چارچوبي منعطف را براي شكل گيري انواع زير سيستم ها در طول دوزهاي زماني رشد فراهم مي آورد.بنابراين شهرسازي به دنبال ايجاد ساختي براي شهر است كه چارچوب مناسب را براي رشد و تحول شهر پديد مي آورد .
باتوجه به ديدگاه سيستمي،برخي از محققين معتقدند ساخت شهر مجموعه ي به هم پيوسته اي اززير ساخت هاي اجتماعي را در بر مي گيرد و به مجموعه اي سيستمي منجر مي شود كه به شرايط مادي ومعنوي زيست جهت مي دهد. (منبع قبلي ص52)
درعين حال بايد اذعان كرد كه ساخت ها به عنوان يك مجموعه ي سيستمي مطلقاً نميتوانند جدا از ساير سيستم ها ي اجتماعي موجوديت يابند .ازاين رو ساخت شهر به مثابه ي پديده اي تاريخي- اجتماعي مي تواند در دو مقوله جداگانه- گرچه مرتبط باهم -مورد بحث قرار گيرد :
– مقوله نظام ساخت به مثابه ي ظاهر وصورت ويا هيئت كالبدي ساخت .
– مقوله فلسفه ساخت به مثابه باطن وسيرت يا روح و جان ساخت .
در اينجا لازم است به روشن ساختن مفهوم ساخت كالبدي شهرنيز پرداخته شود؛ چناچه ميدانيم كلمه كالبد از علم زيست شناسي به ساير علوم راه يافته است .گاهي اوقات در متون از واژه ي كالبد موجود زنده استفاده مي شود، هم چون زماني كه از كالبد سياسي صحبت مي كنيم، يعني جمعي از مردم سياسي كه جامعه رامي سازند .اين تمثيل ازاين فكر كلي استفاده مي كند كه يك كالبد از قسمت هاي تركيب شده وهر قسمت به نحوي عمل مي كند كه در خدمت قسمت هاي ديگر است ومكمل آن هست اين نظريه بر پيوندهاي متقابل تاكيد دارد و معتقد است قسمت هاي بدن موجود زنده در خدمت يكديگرند وارتباط متقابل دارند .(منبع قبلي ص53)
اما مفهوم ساخت كالبدي كه در شهر سازي مورد استفاده واقع مي شود نيز مبتني بر تفكر زيست شناختي است . استفاده از واژه كالبد وساخت كالبدي كه به صورت مثال آمده اند از اين فكر كلي بهره مي برند كه يك كالبد از قسمت هايي تركيب شده و هر قسمت به نحوي عمل مي كند كه در خدمت قسمت هاي ديگر ومكمل آن هاست ،اين ديدگاه بر پيوندهاي متقابل تاكيد دارد .
در نهايت مي توان گفت منظور از واژه ساخت كالبدي ،تركيب كلي شهر ونه به تعبيري محل قرارگيري عناصر شهري ونحوه ارتباط آنها بايكديگر و نيز عملكرد آنها در زندگي شهري است .( منبع قبلي ص54)
نحوه شکلگيري و مکانيابي عناصر و بخشهاي مهم شهر و رابطه آنها با يکديگر تحت تاثير عوامل متعددي مانند: عوامل طبيعي- اقتصادي- اجتماعي- اداري- نظامي و همچنين خصوصيات و نيازهاي فضايي و رابطه آنها با ساير فعاليتها قرار داشته است. ساخت هر شهر از يک سو نمايانگر هماهنگي فضاي کالبدي با شرايط و عوامل مزبور و از سوي ديگر گوياي چگونگي جريان فعاليتهاي اصلي شهر ميباشد. (سلطانزاده،1365، ص29)
2-1-2.فضا و فضاي شهري
يکي از مهمترين مفاهيم در عرصه هاي شهرسازي و معماري مفهوم فضاست فضا به صورت عام و خاص از قديمترين ايام، توجه متفکران در عرصه هاي مختلف علمي را برانگيخته است يکي از جنبههاي خاص فضا فضاي زيست انسان است (براتي ،62:1382)در جغرافيا مفهوم فضا به دو صورت بکار گرفته ميشود 1- فضاي مطلق، 2-فضاي نسبي (شکويي،286:1378) از نظر نيوتن فضاي مطلق داراي ويژگي سه بعدي ميباشدو از کيفيت عيني و واقعي برخوردار است.
فضاي نسبي به فضاي اقتصادي، ايدئولوژيکي، اجتماعي، فضاي فعاليت، فضاي آگاهي، فضاي ساخته شده گفته ميشود. مانوئل کاستل: فضا تحت تأثير عوامل مختلف مکان و موقع اشياء و عناصر نسبت به هم تغيير ميکند. (براتي ،64:1382)
با ارائه تعريف فضا و بخصوص فضاي نسبي و تأثير عوامل گوناگون در آن، فضاي شهري نيز به عنوان يک فضاي انسان ساخت که ويژگي نسبي داشته باشد. تحت تأثير عوامل گوناگون تغيير ميکند. اين تغيير اگر در جهت افزايش جهت و موقع نسبي عناصر فضاي شهري باشد و بر تعداد اين عناصر افزوده شود، باعث افزايش مساحت و محدوده شهر خواهد شد. در واقع با تغيير در ارتباطات فضاي شهر، فضاي شهري گسترش پيدا خواهد کرد.(منبع قبلي ص64)
2-1-3.اهداف برنامه ريزي کاربري اراضي شهري
پس از شناسايي مسائل و مشکلات، تعيين اهداف براساس فرصتها و تهديدها مهمترين گام در برنامه ريزي است. در برنامه ريزي کاربري اراضي شهري اهداف به دو دسته تقسيم ميشود: کلان و خرد
2-1-3-1.اهداف کلان
اهداف ايدهآل و مطلوب بلند مدت، کيفي ومبهمي هستند که از ارزشها وآمال جامعه نشات ميگيرند. بر اين اساس اهداف کلان در برنامه ريزي کاربري اراضي شامل موارد زير مي باشد:
– اهداف محيطي
اهداف محيطي را در راستاي جلوگيري از تخريب زمين، برقراري ارتباط پيوند ميان شهر و طبيعت، حفظ منابع پايدار و تجديد ناپذير، حفظ موارث تاريخي و فرهنگي، توسعه فضاي سبز و درختي، مکانيابي بهينه خدمات ميتوان مطرح نمود.
– اهداف اجتماعي
اهداف اجتماعي کاربري زمين در راستاي افزايش تسهيلات و خدمات عمومي،کاهش نابرابري در بهرهبرداري زمين،بهسازي بافتهاي تاريخي و قديمي،تقويت هويت محلهاي، ارتقاء کاربريهاي مسکوني و اوقات فراغت، زيبا سازي محيطهاي محلي و شهري مطرح ميگردد.
– اهداف اقتصادي
اهداف اقتصادي کاربري زمين را در راستاي جلوگيري از سوداگري زمين، بهرهبرداري بهينه اقتصادي از زمين، تعديل حقوق مالکيت، بهرهگيري از اضافه ارزش زمين در جهت منافع عمومي، ميتوان برشمرد.
– اهداف کالبدي
اهداف کالبدي زمين عبارت است از جلوگيري تداخل کاربريهاي ناسازگار،حفظ تناسب ميان توسعه عمودي و افقي، تشويق به تنوع کاربريها،تدوين معيار و ضوابط و استانداردهاي کاربري .(پور محمدي 1382ص 4)
2-1-3-2. اهداف خرد
اين اهداف وسيلهاي براي دستيابي به اهداف کلان و نقطهاي است که براي دستيابي به آن کوششهاي برنامه ريزي شکل ميگيرد كه عبارتند :
1- كارايي : اين اهداف از طريق تشخيص مناسب ترين نوع استفاده از يك قطعه زمين ، كه بيشترين فايده را با كمترين هزينه به دست مي دهد حاصل ميشود .
2- برابري : هدف برنامه ريزي كاربري زمين از برابري اين است كه با كاربري صحيح وبرنامه ريزي شده دسترسي تمام گروهها را به تسهيلات مورد نياز وهمچنين توزيع منافع حاصل از آنها را به طور برابر ومتوازن براي گروههاي مختلف جمعيت شهري فراهم آورد .
3- پايداري : به اين معنا است كه از امكانات وتوان بالقوه هر قطعه زمين چنان بهره گيري شود كه اين توان نه تنها كاهش نيابد واز بين نرود ،به طور مداوم بر ظرفيت وايستايي آن افزوده گردد .
4- رفاه عمومي :يكي از عوامل مهم وموثر در تعين اهداف برنامه ريزي كاربري اراضي شهري ،ملاحظات رفاه عمومي است .(منبع قبلي ص4و5)
2-1-4.معابر شهري
مجموعه‌اي است که براي عبور وسايل نقليه موتوري، دوچرخه و پياده ساخته ميشود. به راه در داخل آبادانيها، خيابان نيز اطلاق ميشود، مگر در مورد راههايي که عملکرد برون شهري دارند ولي از داخل اين مناطق ميگذرند (راههاي شرياني درجه 1) که اطلاق خيابان به آنها معمول نيست. (آئين نامه راههاي شهري ـ بخش مباني (وزارت مسکن وشهرسازي، 1374)
2-1-4-1.طبقه بندي معابر شهري :
راههاي شهري به سه گروه کلي متمايز از يکديگر طبقه‌بندي ميشوند
1. راههاي شرياني درجه 1
2. شرياني درجه 2
3. خيابانهاي محلي
2-1-5.مفهوم كلان شهر
مگالاپليس ( كلان شهر) يك كلمه يوناني است و استعمال آن سابقه تاريخي دارد. در نيم قرن اخير اين عنوان ابتدا به وسيله پاتريك گدس به كار گرفته شد . بدين سان، امروزه كلان شهر به منطقه وسيعي گفته مي شود كه پيش از ده ميليون نفر جمعيت داشته باشد و داراي بيش از يك مادر شهر(1ميليون نفر) باشد.
به عبارت ديگر حومه ها و شهرك هاي يك مادرشهر، در نتيجه توسعه وسايل ارتباطي و افزايش سرعت وسايل نقليه ، با حومه ها و شهرك هاي مادر شهرهاي ديگر پيوند مي يابد و از پيوند آنها يك بافت زنجيري از مادر شهرها و شهرها به صورت وسيع ترين شكل شهري تشكيل مي شود كه در اصطلاح به آن كلان شهر ” مگالاپليس” مي گويند(شكوئي ،1373 ، 109-108 ).
كلان شهر شامل يك ناحيه شهري است كه از چند متروپل (مادرشهر) تشكيل شده است(شيعه ،1379 ، 28).
کلانشهر که با عنوان مادرشهر يا متروپوليس (به انگليسي: metropolis) هم شناخته مي‌شود عنواني است که در مورد شهرهاي بزرگ و پرجمعيت به‌کار مي‌رود. يک کلان‌شهر معمولاً از يک شهر مرکزي و تعدادي شهر اقماري تشکيل شده‌است. کلان‌شهرها معمولاً از اهمّيّت سياسي، اقتصادي، بازرگاني و فرهنگي زيادي برخوردارند و از مراکز مهم اقتصادي و تجاري هر کشور به‌حساب مي‌آيند. همچنين کلان‌شهرها، داراي امکانات ورزشي، فرهنگي، آموزشي و گردشگري زيادي هستند و به‌همين علت، پذيراي مسافران ديگر شهرها و کشورها هستند(شکوئي و موسي کاظمي ،1378 ،120)
2-1-6.مشخصات كلان شهرها
1- معمولاً شكل خطي يا كرويدي دارند.
2- تراكم جمعيت ، بانك ها ، امور تجاري ، شركت هاي بيمه ، فعاليتهاي شديد حمل و نقل ، تراكم باور نكردني فعاليتهاي مانند : مديريت، تجارت خرده فروشي، نمايندگي هاي مسافربري ، دانشكده ها و دانشگاهها.
3- قيمت زمين در آن ها بالاست
4- به عنوان مراكز علمي ، هنري ، سياسي و اقتصادي جهان شناخته مي شوند.
5- از حداكثر در آمد و ثروت برخوردارهستند(شكوئي، 1373 ، 109).
2-2. مفهوم توسعه
توسعه در عرف به فرايندي گفته مي شود که طي آن جوامع از شرايط اوليه و عقب ماندگي با عبور از مراحلي تکاملي و کم و بيش يکسان و تحمل دگرگوني هاي کمي و کيفي به جوامع توسعه يافته تبديل شوند و همانگونه که ولفگانگ زاکس گفت توسعه روندي تصور شده است که طي آن “مردم از توسعه نيافتگي به سوي سرنوشت جهاني و محتوم رفاه اقتصادي رهنمون مي شوند”.(نصيري،1379: 45).
توسعه در مفهوم کلي به معني بهبود شرايط زندگي ، تامين نيازها و زمينه سازي براي نيل به آرمان ها به کهنسالي تمدن بشري است اما مطالعه توسعه در مفهوم خاص بعبارت ديگر”مطالعه منظم مسائل و جريانات بويژه در عرصه اقتصادي” تاريخچه اي بسيار کوتاهتر دارد توسعه يک نوع افزايش توانايي و علاقه است و به دليل اين که يک نفر و يا يک جامعه نمي تواند آن را از ديگري بياموزد بنابراين يک فرد و يا يک جامعه نيز نمي تواند ديگري را توسعه دهد يک نفر تنها مي تواند براي توسعه ديگري را تشويق و تجهيز نمايد (اسلامي،1381: 18).
از توسعه تعاريف و مفاهيم متفاوتي توسط صاحب نظران مطرح گرديده است و گرچه مفهوم ترقي (progress) و رشد(growth) پيشرفت (advancement) و گسترش (expanding) از گذشته اي خيلي دور در ادبيات اقتصادي و اجتماعي مطرح بوده ليکن واژه توسعه(development)به مفهوم متداول کنوني آن پس از جنگ جهاني دوم رواج پيدا کرده است. مفاهيم ترقي – تحول – رشد – پيشرفت و گسترش در حقيقت گرچه حرکتي در جهت بهبود اوضاع و شرايط موجود يک جامعه را مد نظر قرار داد اما به نسبت توسعه از معاني و مفاهيم محدودتري برخوردارند . توسعه در مفهوم حرکت به سمت بهبودي و تغيير شرايط از وضع کنوني به شرايطي مطلوبتر. در حقيقت جنبه هدفمند آرماني تر را به نمايش مي گذارد.البته مفاهيم توسعه در مسير تحول آن در نيمه دوم قرن 20 خود متحول گرديده است و گروههاي علمي توسعه را براساس ديدگاه هاي خود تفسير نموده اند . توسعه درجه اي از تحول است که جامعه را براي نيل به آرمان ها و اهداف خود هدايت مي کند به بيان سازمان ملل توسعه فرايندي است که کوشش هاي مردم و دولت را براي بهبود اوضاع اجتماعي و اقتصادي و فرهنگي هر منطقه متحد کرده و مردم اين مناطق را در زندگي يک ملت ترکيب نموده و آن ها را براي مشارکت در پيشرفت ملي توانا مي سازد . شايد بتوان مفهوم توسعه را در ابعاد اقتصادي -اجتماعي – سياسي و فرهنگي آن شناخت اهميت انسان و هدف نهايي توسعه را رفاه و خوشبختي انسان ها دانست پس هدف اساسي ايجاد محيطي توان بخش براي مردم است تا از زندگي طولاني – سالم و خلاق و با کيفيت برخوردار شوند .(نصيري زاده و ديگران،1383: 183).
توسعه اساسا تبديل يک تمدن به تمدن ديگر و يا به عبارتي تحول انديشه قديم به انديشه جامعه جديد است از همين رو ست که توسعه را متضمن يک مرگ و يک تولد مي دانند . مرگ يک انديشه و نظام متناسب بانظام کهن و تولد يک انديشه و نظام متناسب باآن نظام جديد (عظيمي،1377: 15-13).
2-2-1.تاريخچه مطالعات توسعه شهري
توسعه شهري به عنوان يک مفهوم فضايي را مي توان به معني تغييرات در کاربري زمين و سطوح تراکم جهت رفع نيازهاي ساکنان شهر در زمينه مسکن ،حمل و نقل،اوقات فراغت غذا و غيره تعريف کرد چنين توسعه اي زماني پايدار خواهد بود که در طول زمان ،شهري از نظر زيست محيطي قابل سکونت از نظر اقتصادي با دوام و از نظر اجتماعي همبسته بسازد (شکوئي و موسي کاظمي ،1378 ،125)
همچنين توسعه شهري مي تواند عبارت باشد از گسترش هماهنگ و متعادل سطح اختصاص داده شده به ساختمانهاي مسکوني در يک شهر با سطوح مورد نياز ساير کاربريها و همچنين تجهيزات سطوح به تاسيسات ،امکانت و تجهيزات مورد نياز در سطحي استاندارد و قابل قبول ،به عبارت ديگر در توسعه شهري بايد به برابري و تعادل بين کيفيت و کميت آنچه که احداث مي شود از يک سو و از سوي ديگر به تعداد و اندازه جمعيت شهر نشيني که در اين مناطق جاي مي گيرد اهميت دارد.توجه به محيط زيست شهري از اهداف برنامه ريزي شهري است (مشهدي زاده ،1383، ص 424-423)
در واقع توسعه شهري فرايندي است پويا و مداوم که طي آن محدوده هاي فيزيکي و کالبدي شهر در جهان عمودي و افقي از حيث کمي و کيفي افزايش مي يابد و اگر اين روند سريع و بي برنامه باشد و در آن فاکتور هاي مناسبي خصوصاً از نظر زيست محيطي در نظر گرفته نشود نتيجتاً سيستمهاي شهري را با مشکلات عديده اي روبرو خواهد ساخت (دلشب ،1376،ص4)
بنابر اين توسعه شهري فرايندي است متاثر از عوامل اقتصادي ،زيست محيطي ،اجتماعي ،سياسي، جمعيتي که در طول تاريخ مراحل مختلفي را طي کرده است (وايت هاوس، 1969 ،ص207)
2-2-2.توسعه کالبد شهري
توسعه کالبد شهري را ميتوان شامل توسعه و گسترش کاربريهاي مختلف شهري بيان کرد به عبارتي افزايش کاربريهاي مختلف شهر مانند شبکه حمل نقل، کاربريهاي مسکوني، تجاري و …يا تغييرات در کاربريها ي شهري که در اثر عواملي از جمله افزايش جميعت شهر و نياز بيشتر به کاربريهاي شهري پيدا ميشود، توسعه کالبدي شهري گفته ميشود. به بيان ديگرتوسعه کالبدي شهري را ميتوان افزايش سطح کاربريهاي شهري قلمداد کرد. ( برزگر ،محمد رضا ،1382ص52)
به عبارت ديگرتمام عواملي از شهر که به ديد مي‌‌‌‌آيد و چشم قادر به تماشاي آن است. تمام اين عوامل بصورت انفرادي و خواه در حالتي به صورت پيوسته و دسته



قیمت: تومان


پاسخ دهید