دانشکده علوم
پايان نامه کارشناسي ارشد رشته زيست شناسي جانوري
(گرايش بيوسيستماتيک جانوري)
مطالعه فونستيکي ماهيان حوضه خليج فارس با رويکرد حفاظتي
به کوشش
سياوش بابائي اغول بيگ
استاد راهنما
دکتر حميدرضا اسماعيلي
اسفند ماه 1391
به نام خدا
اظهارنامه
اينجانب سياوش بابائي دانشجوي رشتهي زيست شناسي گرايش بيوسيستماتيک جانوري دانشکده علوم اظهار ميدارم که اين پايان نامه حاصل پژوهش خودم بوده و در جاهايي که از منابع ديگران استفاده کردهام، نشاني تحقيق و مشخصات کامل آن را نوشتهام. همچنين اظهار ميکنم که تحقيق و موضوع پايان نامهام تکراري نميباشد و تعهد مينمايم که بدون مجوز دانشگاه دستاوردهاي آن را منتشر ننموده و يا در اختيار غير قرار ندهم. کليه حقوق اين اثر مطابق با آيين نامه مالکيت فکري و معنوي متعلق به دانشگاه شيراز است.
نام و نام خانوادگي: سياوش بابائي
تاريخ و امضاء: 14/12/1391
به نام خدا
مطالعهي فونستيکي ماهيان حوضهي خليج فارس با رويکرد حفاظتي
به کوشش
سياوش بابائي اغول بيگ
پايان نامه
ارائه شده به تحصيلات تکميلي دانشگاه به عنوان بخشي از فعاليتهاي تحصيلي لازم براي اخذ درجه کارشناسي ارشد
در رشتهي
زيست شناسي -گرايش بيوسيستماتيک جانوري
از دانشگاه شيراز
شيراز
جمهوري اسلامي ايران
ارزيابي شده توسط کميته پايان نامه درجه: عالي
دکتر حميدرضا اسماعيلي، استاد بخش زيست شناسي (استاد راهنما)……………………………………..
دکتر صابر صادقي ، استاد يار بخش زيست شناسي (استاد مشاور)………………………………………..
دکتر احمد رضا خسروي ، دانشيار بخش زيست شناسي (استاد مشاور)…………………………….
اسفند ماه 1391
تقديم به :
آفريدگارم، که تمام هستي ام از اوست
پدر و مادر عزيزم که وجودم از آنهاست
همسر ارجمندم و خواهران مهربانم که هميشه مشوق من بودهاند
سپاسگزاري

سپاسگزاري
سپاس و ستايش خداي را جل و جلاله ، که آثار قدرت او بر چهره روز روشن، تابان است و انوار حکمت او در دل شب تار، درخشان. آفريدگاري که خويشتن را به ما شناساند و درهاي علم را بر ما گشود و عمري و فرصتي عطا فرمود تا بدان، بنده ضعيف خويش را در طريق علم و معرفت بيازمايد. خداي را شاکرم که طريقت علم اندوزي را به من آموخت.
پس تقديم ميکنم به خدايي که آفريد، جهان را ، انسان را، عقل را ، علم را ، معرفت را، عشق را …! و به کساني که عشقشان را در وجودم دميد.
اکنون که اين رساله به پايان رسيده است، بر خود لازم مي دانم که از استاد راهنماي گراميام، جناب آقاي دکتر حميدرضا اسماعيليبه خاطر زحمات بي دريغ و راهنمايي هاي بسيار مفيد و مدبرانهشان، تشکر و قدرداني نمايم. همچنين از اساتيد مشاور ارجمندم، جناب آقاي دکتر صابر صادقي و جناب آقاي دکتر احمدرضا خسروي به خاطر راهنماييها و دقت نظر ارزندهشان، تشکر مينمايم. از نماينده محترم تحصيلات تکميلي، جناب آقاي دکتر محسن نخبه الفقهايي که قبول زحمت فرمودند، نيز کمال تشکر را دارم.از تمامي کارمندان، تکنسين ها و خدمه گروه زيست شناسي دانشکده علوم صميمانه سپاس گزاري مينمايم. همچنين مراتب سپاسگزاري خودم را از تمامي دوستان و همکلاسي هايم که مرا در انجام اين پروژه کمک نمودند، اعلام مي دارم.
چكيده
مطالعهي فونستيكي ماهيان حوضهي خليج فارس با رويكرد حفاظتي
به وسيلهي:
سياوش بابائي
ماهيها بزرگترين گروه مهرهدار شناخته شده هستند که از تنوع وسيعي برخوردارند. با توجه به اينکه رشد جمعيت ها، انتقال و معرفي گونههاي غيربومي، خشکسالي و تخريب زيستگاهها همه ساله تنوع ماهيان را دستخوش تغيير ميکند و از طرفي با توجه به وسعت حوضهي خليج فارس و زيستگاههاي منحصر بفرد آن، در اين پژوهش ماهيان اين حوضه مورد مطالعه قرار گرفت. در اين مطالعه نمونههاي ماهي به طرق مختلف از جمله دستگاه شوك دهندهي الكتريكي، تور دستي، تور پرتابي و تور راه بند از نقاط مختلف اين حوضه جمع آوري و تعدادي جهت شناسايي در فرمالين 10درصد و تعدادي نيز جهت انجام آزمايشهاي مولکولي در الکل 96درصد تثبيت گرديده و به آزمايشگاه انتقال يافتند. نمونه ها سپس کد کد گذاري شده و با استفاده از فاکتورهاي مورفولوژيکي و مريستيکي شناسايي شدند. در اين مطالعه 21 گونه ماهي شناسايي گرديد كه در 18 جنس، 8 خانواده و 6 راسته قرار گرفتند. راستهي کپورماهي شکلان (Cypriniformes) با دو خانواده و حدود 11 گونه، (4/52 درصد کل گونهها) مقام نخست را داراست. راستههاي کپورماهي شکلان دندان دار (Cyprinodontiformes) و سوفماهي شکلان (Perciformes)، به ترتيب با 4 و 3 گونه در ردههاي دوم و سوم و راستههاي کفال ماهي شکلان (Mugiliformes)، گربه ماهي شکلان (Siluriformes) و مارماهي شکلان خاردار آب شيرين (Synbranchiformes) هر کدام با يک گونه در ردههاي بعد قرار گرفتند. از بين کل گونههاي شناسايي شده، 13 گونه بومي، 5 گونه اندميک (بومزاد) و 3 گونه اگزوتيک (بيگانه) ميباشد. تعداد گونههاي اندميک (بومزاد) ايراني موجود در زيرحوضهي هله، 4 و در زيرحوضهي مند 3 گونه ميباشد.تخريب زيستگاههاي ماهيان (مخصوصا ماهيان اندميک با دامنهي انتشار محدود) به منظور احداث سد، احداث راه، توسعهي کشاورزي و غيره، ميتواند لطمات جبران ناپذيري به تنوع زيستي اين حوضه وارد سازد. از طرف ديگر خشکساليهاي چند سال اخير نيز موجب خشک شدن بسياري از چشمهها و کم آب شدن رودخانهها شدهاست و کاهش جمعيت ماهيان گرديده است.
كلمات كليدي: حوضهي خليج فارس، گونهي اندميك، تنوع زيستي
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول: مقدمه
1-1-ماهيان از گذشته تا حال……………………………………………………………………………………………….2
1-2-تنوع ماهيان……………………………………………………………………………………………………………………2
1-3 -اهميت ماهيان……………………………………………………………………………………………………………..2
1-4- ماهيان ايران………………………………………………………………………………………………………………….3
1-5- شناسايي ماهيان…………………………………………………………………………………………………………..3
1-6-گونههاي بومي (Native)، بومزاد (Endemic) و غير بومي (Exotic)…………………..4
1-6-1-گونههاي بومي ………………………………………………………………………………………………….4
1-6-2-گونههاي بومزاد يا اندميك ……………………………………………………………………………….4
1-6-3-گونههاي غير بومي ……………………………………………………………………………………………4
1-7- جغرافياي جانوري ماهيان…………………………………………………………………………………………….5
1-7-1-جغرافياي جانوري ماهيان آب شيرين جهان …………………………………………………..5
1-7-2-جغرافياي جانوري ماهيان آب شيرين ايران …………………………………………………….5
1-8- تهديدهاي حاكم بر تنوع زيستي…………………………………………………………………………………6
1-8-1-تخريب اكوسيستم …………………………………………………………………………………………….6
1-8-2-ورود گونههاي غير بومي …………………………………………………………………………………..6
1-8-3-تغيير آب و هوا …………………………………………………………………………………………………6
فصل دوم: مروري بر تحقيقات پيشين………………………………………………………………………………………..8
فصل سوم: مواد و روش ها
3-1-حوضههاي آبريز ايران………………………………………………………………………………………………….12
3-2-حوضهيآبريز خليج فارس…………………………………………………………………………………………..13
3-2-1-زيرحوضهي آبريز هله…………………………………………………………………………………….14
3-2-2-زيرحوضهي آبريز مند…………………………………………………………………………………….16
3-2-2-1- موقعيت حوضههاي آبريز رودخانهي مند ………………………………………..17
3-2-3- رودخانهي اهرم …………………………………………………………………………………………….18
3-3-نمونه برداري از ماهيان………………………………………………………………………………………………..18
3-3-1-ابزارهاي نمونه برداري…………………………………………………………………………………….19
3-3-2-جمعآوري نمونه………………………………………………………………………………………………20
3-3-3-تثبيت و نگهداري نمونهها……………………………………………………………………………….20
3-3-4-كدگذاري نمونهها……………………………………………………………………………………………21
3-3-5-شناسايي نمونهها ……………………………………………………………………………………………21
3-3-6-تهيهي بانك اطلاعات (Data Base) …………………………………………………………..22
3-3-7- وسايل و مواد مورد استفاده……………………………………………………………………………22
فصل چهارم: نتايج
4-1- توصيف گونههاي ماهيان حوضهي خليج فارس………………………………………………………..25
4-2- تنوع زيستي ماهيان حوضهي خليج فارس……………………………………………………………….70
4-3- وضعيت گونهها (بومي، بومزاد و غير بومي) ………………………………………………………………79
4-4- وضعيت حفاظتي ماهيان حوضهي خليج فارس ………………………………………………………81
فصل پنجم: بحث و نتيجه گيري
5-1- نحوهي پراكنش ماهيان حوضهي خليج فارس ……………………………………………………….85
5-2- مقايسهي تنوع زيستي ماهيان حوضهي آبريز خليج فارس با حوضههاي آبريز درياي خزر و دجله …………………………………………………………………………………………………………………………86
5-3-مقايسهي تنوع زيستي زيرحوضههاي مند و هله ………………………………………………………87
5-4-تهديدهاي زيست محيطي حاكم بر حوضهي خليج فارس ……………………………………….88
5-5-نتيجه گيري كلي………………………………………………………………………………………………………..89
5-6-پيشنهادها……………………………………………………………………………………………………………………90
فهرست منابع ………………………………………………………………………………………………………………………….91
ضميمه ………………………………………………………………………………………………………………………………….100
فهرست جدول ها
عنوان صفحه
جدول3-1- فهرست مساحت برخي از حوضههاي آبريز ايران…………………………………………………13
جدول4-1-فهرست ماهيان و پراكنش آنها در دو زير حوضهي مند و هله……………………………..72
جدول4-2- فهرست ماهيان زير حوضهي هله و فراواني آنها ………………………………………………….73
جدول4-3- فهرست ماهيان زير حوضهي مند و فراواني آنها ……………………………………………….. 74
جدول4-4- ليست گونههاي جمعآوري شده و فراواني آنها به درصد …………………………………….80
جدول 5-1-تنوع زيستي زيرحوضههاي مند و هله ………………………………………………………………..88
فهرست شکل ها
عنوان صفحه
شکل 3-1 حوضههاي آبريز ايران………………………………………………………………………………………………12
شکل 3-2- حوضهي آبريز خليج فارس …………………………………………………………………………………..14
شکل 3-3- انشعابات و سرشاخههاي زيرحوضهي هله…………………………………………………………….15
شکل 3-4- انشعابات و سرشاخههاي زيرحوضهي مند …………………………………………………………..17
شکل 3-5- ابزار نمونه برداري، كدگذاري و توزين نمونهها ……………………………………………………19
شکل 3-6- نحوهي نگهداري نمونهها در موزه ………………………………………………………………………..21
شکل 4-1-تنوع زيستي خانوادهي گاوماهيان در دو زير حوضهي مند و هله ………………………..75
شکل 4-2-تنوع زيستي خانوادهي كپورماهان در دو زير حوضهي مند و هله ……………………… 75
شکل 4-3-تنوع زيستي خانوادهي گامبوزيا ماهيان در دو زير حوضهي مند و هله …………….. 76
شکل 4-4-تنوع زيستي خانوادهي كفال ماهيان در دو زير حوضهي مند و هله ………………….. 76
شکل 4-5- تنوع زيستي خانوادهي كپورماهيان دنداندار در دو زير حوضهي مند و هله …….. 77
شکل 4-6-تنوع زيستي خانوادهي سگ ماهيان بدون خار رودخانهاي در دو زير حوضهي مند و هله ………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 77
شکل 4-7- تنوع زيستي خانوادهي مار ماهيان خاردار در دو زير حوضهي مند و هله ………….78
شکل4-8- تنوع زيستي خانوادهي گربه ماهيان در دو زير حوضهي مند و هله …………………….78
شکل 5-1-تهديدهاي زيست محيطي حاكم بر حوضهي خليج فارس …………………………………..89
فصل اول
مقدمه
1- 1ماهيان از گذشته تا حال
از ديدگاه ديرين شناسي تکاملي ماهيها از آغاز دورهي اردوويسن نزديک به 400 ميليون سال پيش زيست مينمودند. با توجه به تفسيرهاي متفاوت از حقايق فسيلي، مسئلهي منشأ ماهيان آب شيرين و دريايي هنوز حل نشده باقي ماندهاست. آنچه که امروزه مورد قبول همگان است اين است که منشأ ماهيان آب شيرين از نيا يا نياهاي دريايي بودهاست.Watson(1954) معتقد است که ماهيان از لحاظ منشأ، دريايي هستند درحاليکه Robertson(1957) معتقد است مسئلهي منشأ ماهيان دريايي و آب شيرين شک برانگيز است. وي نشان داد که ماهيان آب شيرين و دريايي هر دو آثاري از استراکودرم ها را دارند (Moyle & Cech, 2004).
1-2 تنوع ماهيان
ماهيان بزرگترين گروه مهره داران هستند که تقريبا نيمي از مهره داران شناخته شدهي کنوني را شامل ميشوند به طوريکه تاکنون حدود 32400 گونه ماهي شناسايي و نامگذاري شدهاست (www.fishbase.org, 2013). از 515 خانواده ماهي گزارش شده توسط نلسون (2006)، 9 خانواده بيشترين تعداد گونهي ماهيان را دارا ميباشند و رويهمرفته 33% گونههاي ماهيان را شامل ميشوند. اين خانوادهها عبارتند از: کپورماهيان (Cyprinidae)،تفريخ ماهيان (Cichlidae)، سگ ماهيان جويباري (Balitoridae)، گاو ماهيان (Gobiidae)، هامور ماهيان (Serranidae)، زمرد ماهيان (Labridae)، عقرب ماهيان (Scorpaenidae)، کاراسينها (Characidae)، گربه ماهيان زره دار (Loricariidae). حدود 43 درصد از ماهيان در آبهاي شيرين زندگي ميکنند.
1-3 اهميت ماهيان
ماهيها به دلايل مختلف، از گذشتههاي دور مورد توجه بشر بودهاند؛ دلايلي چون ارزش غذايي، ارزش زيبايي شناختي، خاصيت درماني بعضي از ماهيان و جنبه اکوتوريسم، اين انگيزه را در انسان بوجود آوردهاست تا در حد توان و به فراخور امکانات، به مطالعهي اين گروه از جانوران بپردازد. ماهيها با استقرار در سطوح مختلف زنجيرههاي غذايي و ارتباط با حلقههاي ديگر زنجيرهي غذايي و شبکهي غذايي در يک اکوسيستم و يا با اکوسيستم ديگر، نقش اکولوژيکي ويژهاي را ايفا ميکنند.
1-4 ماهيهاي ايران
ماهيان توصيف شدهي آبهاي شيرين ايران در حدود 220گونه، 104جنس، 28 خانواده،17راسته و 3رده هستند که در 19 حوضهي آبريز مختلف وجود دارند. متنوع ترين راسته Cypriniformes با 120گونهي توصيف شده و 59.4% ميباشد، راستههايPerciformes با 28 گونه و 13.9 % ،Cyprinodontiformes با10 گونه و 5.0% ،Clupeiformes با 9 گونه و 4.5%، Salmoniformes با 7 گونه و 3.5 %، Mugiliformes و Siloriformes هر کدام با 6 گونه و 3 % ، Acipenseriformes با 5 گونه 2.5% ،Gastroformes با 3 گونه و 1.5% و 8 راستهي ديگر هر کدام با يک گونه و 5/0 درصد، فون ماهيان آب هاي شيرين ايران را تشکيل ميدهند. گونههاي جديدي هم در حال کشف هستند. 39 گونه اندميک (19.3%) در 6 خانواده و 23 گونه اگزوتيک (11.4%) در 8 خانواده ليست شدهاند. Gambosia holbrooki Girard, 1859 يکي از گونههاي اگزوتيک با گسترش بالاست. ماهيان حوضهي خليج فارس متعلق به 12خانواده، 29 جنس و 40 گونه ميباشند که 6 گونه آن غيربومي (Exotic)و 5 گونه از آنها بومي ميباشند (اسماعيلي و همکاران، 2010).
1-5 شناسايي ماهيان
يکي از جنبه هاي مهم ماهي شناسي، شناسايي کامل گونه هاي مختلف ماهي است. شناسايي ماهيان در درجهي اول با بررسي مجموعهاي از خصوصيات ريخت شناسي صورت ميگيرد. اما توجه صرف به شکل ظاهري گاهي باعث اشتباهات تاکسونوميکي مانند آنچه در مورد گونه هاي هم ريخت (sibling) رخ ميدهد، شدهاست. براي اجتناب از اين اشتباهات استفاده از روشهاي ديگر همچون بيوشيميايي، سلولي و مولکولي، کاريوتيپي و … نيز در تشخيص گونهها مهم دانسته شدهاست. شناسايي ماهيان با توجه به ويژگيهاي ظاهري آنها فاکتورهاي زير را شامل ميشود :
الف: توصيف ريختي نمونه، از جمله شکل کلي بدن، وضعيت بالهها، شکل ظاهري و الگوي فلس، الگوي رنگ بندي بدن، شکل دهان و … . ب: خصوصيات مريستيک (آن دسته از ويژگيهاي شمارشي است که در طي دوران رشد تعداد آنها تغيير نکرده و ثابت ميماند) از جمله تعداد شعاعهاي بالهها (Fin rays)، تعداد فلسهاي منفذدار خط جانبي، تعداد دندانهاي حلقي، تعداد خارهاي آبششي و نيز تعداد مهرهها. ج: ريخت سنجي، در واقع اندازهگيري پارامترهاي مختلف بدن از جمله طول کل (TL) ، طول استاندارد (SL) ، طول دوشاخه (FL) ، طول سر (HL) و همچنين نسبتهايي که بين قسمتهاي مختلف ماهي گرفته ميشود. اما اولين و مهمترين مرحله در تشخيص يک گونه، مورفولوژي يا ريخت شناسي است (تيموري، 1386).
1-6 گونههاي بومي(Native) ، بومزاد(Endemic) و غيربومي(Exotic)
1-6-1 گونههاي بومي
گونهي بومي به گونهاي گفته ميشود که به تنهايي در يک ناحيهي جغرافيايي از زمين وجود دارد و در آنجا توليد مثل و تکثير ميکند. به عبارت ديگر گونهي بومي گونهاي است که بخشي از فون يا فلور اصلي يک ناحيهي جغرافيايي باشد (تيموري، 1386).
1-6-2 گونههاي بومزاد يا اندميک
کلمهي اندميک موقعي استفاده ميشود که يک تاکسون گياهي يا جانوري در يک گسترهي جغرافيايي در يک ناحيهي ويژه محدود شدهاست. پديدهي اندميسم ممکن است ناشي از چندين پديده باشد، ولي به طور کلي پايه و اساس همه اين جداييها، جدايي جغرافيايي (Geographical isolation) ميباشد. بر اساس اين پديده، گونهي اندميک به يک جمعيت کوچک و جدا شده با تنوع ژنتيکي محدود گفته ميشود. بعد از نسل هاي زياد، رانش (Drift) ژنتيکي باعث تشکيل و به وجود آمدن گونهها و زيرگونههاي جديد ميشود. در يک تعريف ديگر گونهي اندميک به يک گونهي بومي گفته ميشود که محدود به يک ناحيهي باريک شده باشد و يا گونهي بومي که منحصراَ متعلق به يک منطقهي خاص است.
1-6-3 گونههاي غير بومي
گونهاي است که در يک ناحيهي جغرافيايي وجود نداشته اما به آن وارد شدهاست. اين گونه به منظور استفادههاي مختلف به يک ناحيه وارد ميشود و خطرات زيادي را براي گونههاي بومي دارند.خيلي از آنها رقيب جدي غذايي براي گونههاي بومي هستند. استفاده غذايي از تخم ماهيان بومي از خطرات ديگر آنهاست.
1-7 جغرافياي جانوري ماهيان
1-7-1 جغرافياي جانوري ماهيان آب شيرين جهان
فسيلهاي کپورماهيان در اروپا و آسيا متعلق به دورهي ائوسن و در آمريکاي شمالي مربوط به دورهي اليگوسن ميباشند (مجنونيان و همکاران، 1384). قديمي ترين آثار کپورماهيان آسيا متعلق به اواسط دورهي ائوسن ميباشد. بر اساس شواهد فسيلي، کپورماهيان آغازين از جنوب شرق آسيا منشأ گرفته و طي مسيرهاي مختلف به ساير نقاط جهان انتشار يافتهاند. ترکيب کپورماهيان دورهي ميوسن در اروپا و سيبري بسيار شبيه به هم بوده و داراي يک منشأ مشترک از فون ماهيان آسياست (مجنونيان و همکاران، 1384). قبل از اينکه درياي تتيس تحليل بيابد، درياي فارس (Syrian- Iranian sea) آخرين پل ارتباطي بين درياي تتيس و اقيانوس هند جلوي ورود ماهيان اوليهي آب شيرين را به ايران فعلي و مناطق مجاور ميگرفت. با اين حال در طي دورهي ميوسن ابتدايي اين حرکت بين مناطق بالکان و آناتولي با ايران امکان پذير بوده است. پراکنش احتمالي اجداد ماهيان آب شيرين اوليه در اوايل و اواسط دورهي اليگوسن به روش هاي زير انجام شده است:
1- از طريق جنوب غرب سيبري و درياي آرال به حوضهي درياي خزر و شمال ايران
2- از سيبري به شمال اروپا
3- از طريق مناطق بالکان به آناتولي
ماهيان آب شيرين با ماهيت اکولوژيکي ويژهي خود سودمندترين ابزار در مطالعات جغرافياي جانوري ميباشند. حرکت اين ماهيان از يک حوضهي آبريز به حوضهي ديگر، آرام است، بنابراين بررسي الگوهاي انتشار آنها تاريخ جغرافيايي يک منطقه را نشان ميدهد (مجنونيان و همکاران، 1384).
1-7-2 جغرافياي جانوري ماهيان آب شيرين ايران
از ديدگاه جغرافياي جانوري، ايران بخش بزرگي از خاورميانه را تشکيل ميدهد ونيز در پهنهي پالئارکتيک قرار گرفته است. ماهيان آب شيرين ايران از نظر جغرافياي جانوري به سه ناحيهي بين النهرين (Mesoptamian)، فون درياي سياه (Sarmation) و فون شرقي (Oriental) تعلق دارد. فون بينالنهرين در برگيرندهي ماهيان آب شيرين حوضههاي آبريز دجله، خليج فارس، کر و هرمز ميباشد. فون درياي سياه شامل ماهيان آب شيرين حوضههاي آبريز درياي خزر، درياچهي اروميه، قراقوم، دشت کوير، اصفهان و نمک ميباشد. فون منطقهي شرقي در برگيرندهي ماهيان آب شيرين حوضههاي آبريز جازموريان، هامون، مکران، کرمان و کوير لوت ميباشد (مجنونيان و همکاران، 1384).
1-8تهديدهاي حاکم بر تنوع زيستي
1-8-1 تخريب اکوسيستم
تخريب اکوسيستم و زيستگاههاي موجودات زنده امروزه ميتواند يک عامل منفي و محدود کنندهي تنوع موجودات زنده به شمار آيد بطوري که امروزه در اثر ازدياد جمعيت و نياز به زمينهاي کشاورزي يا احداث جادهها و توسعهي مناطق مسکوني، اکثر اکوسيستمهاي خشکي و دريايي تغيير کردهاست و در نتيجه شرايط اکولوژيکي و زيستي براي اکثر گونهها (بويژه گونههاي بومي و اندميک که در محدودهي جغرافيايي خاصي سازش پيدا کردهاند) بحراني شدهاست. هم اکنون تأثيرات زيانباري از اين نوع تغييرات و تخريب اکوسيستم ها در ايران ديده مي شود.
1-8-2 ورود گونههاي غير بومي
گونههاي غير بومي نيز ميتوانند بر تنوع زيستي تأثيرگذار باشند. اين گونهها با وجود اينکه به ظاهر موجب افزايش تنوع زيستي يک اکوسيستم ميشوند اما باعث وارد آمدن خسارات زيادي ميشوند. گونههاي بيگانه ممکن است با محيط جديد به خوبي سازش يافته و در آن تکثير يافته و با توجه به محدوديت منابع ، موجبات کاهش جمعيت گونه هاي غير بومي را فراهم آورند.
1-8-3 تغيير آب و هوا
تغييرات شرايط اقليمي (اعم از تغييرات دماي محيط، تغيير ميزان نزولات جوي، آلودگي هوا و آب و غيره) ميتواند تنوع زيستي و فراواني گونههاي موجودات زنده را تحت تأثير قرار بدهد. به عنوان مثال، گسترش مراکز صنعتي موجب آلودگي هوا شده و اين آلودگي موجب افزايش گازهاي گلخانهاي ميشود که اين اثر نيز افزايش دماي محيط را در پي خواهد داشت. اين امر در نهايت ممکن است موجب تغيير در جمعيت گونه هايي ميشود که به شرايط دمايي خاصي سازش پيدا کردهاند. همچنين افزايش ميانگين دماي کرهي زمين موجب ذوب شدن يخچالهاي قطبي شده و پراکنش و فراواني گونهها را تحت تأثير قرار ميدهد.
فصل دوم
مروري بر تحقيقات پيشين
با وجود تنوع ماهيان، در بسياري از مناطق جهان ازجمله ايران، مطالعات کافي و اقدامات شايستهاي در جهت شناسايي و حفاظت آنها به عمل نيامدهاست. مطالعه و تحقيق بر روي ماهيان ايران به قرن 19 برميگردد. اولين کار علمي بر روي ماهيان ايران مربوط به ژاکوب هکل (1846-1849) است. کيزلرينگ (1861)، دي فيليپي (1863)، کسلر(1870)، نيکلسکي (1899، 1900)، گانتر(1899) و درژاوين(1934-1929)، گونههاي جديدي را از ايران توصيف کردهاند. بيشترين کارها در مطالعهي ماهيان ايران، توسط محققي به نام برگ (1913،1916،1940،1949) صورت گرفتهاست و درسالهاي اخير دکتر برايان کُد، مطالعات گستردهاي در اين زمينه انجام دادهاست. هکل درسال1849 گونههاي luteus Carasobarbus، Cyprinion tenuiradiusو Garra rufaرا از رودخانهي مُند شناسايي کرد(Coad, 2011). درسال1977، سعادتي در پايان نامهي کارشناسي ارشد خود تحت عنوان “تاکسونومي و پراکنش ماهيان ايران”، به اين موضوع ميپردازد. کُد درسالهاي 1980و1981، فاکتورهاي مؤثر بر پراکنش و فراواني ماهيان ايران را بررسي کرد و اين فاکتورها را آب وهوا، منابع آبي و آلودگي صنعتي و شهري وغيره معرفي کرد. Bianco وBanarescuدر سال 1982، ماهيان زيادي از خانوادهي Cyprinidae را از حوضههاي آبريز ايران گزارش کردند که از آن جمله ميتوان به Barilius mesoptamicus (از رودخانهي هله)، Alburnus mossulensis (از رودخانهي مند)، Garra rufa (از رودخانهي هله)، Cyprinion tenuiradius(از رودخانهي هله)،Capoeta capoeta، Capoeta saadiو Capoeta barroisi mandica (از رودخانهي مند)، اشاره کرد. کد در سال1987 جغرافياي جانوري ماهيان ايران را بررسي کرد که طي اين بررسي ها مشخص شد که خانوادهي کپورماهيان از بيشترين فراواني و تنوع در بين ماهيان ايران برخوردارند.درسال 1993، کُد و عبدلي به مطالعهي ماهيان غيربومي ايران پرداختند و در اين تحقيق تعدادي از ماهيان غير بومي را از آبهاي ايران گزارش کردند. درسال 1995، ايزدپناه، گونهيLuciobarbus barbulus را از قسمت پايين دست رودخانهي مُند، و همچنين از رودخانههاي شاپور و دالکي گزارش کرد (Coad, 2011). در سال 1998، جمالپور در پايان نامهي کارشناسي ارشد خود تنوع زيستي ماهيان رودخانهي هله را با رويکردي اکولوژيکي مورد بررسي قرار داد. در سال 2000، عبدلي کتاب “ماهيان آبهاي داخلي ايران” را تاليف نمود. درسالهاي اخير نيز مطالعات خوبي توسط محققان ايراني در اين زمينه صورت گرفتهاست؛ اسماعيلي وهمکاران در چندين مطالعه به بررسي تنوع ماهيان آبهاي شيرين ايران و حفاظت آنها پرداختهاند و مسئلهي معرفي گونههاي غير بومي را مورد بررسي قرار دادهاند. در سال2005، اسماعيلي وهمکاران اولين گزارش نقشهي کروموزومي مارماهي خاردار(Mastacembelus mastacembelus) را ازجنوب ايران ارائه کردند. در سال 2006، اسماعيلي و ابراهيمي، رابطه طول – وزن تعدادي ازماهيان آبهاي داخلي ايران را مورد بررسي قرار دادند.درسال 2006، اسماعيلي و همکاران، روي کاريوتايپ نوعي کپور ماهي (Cyprinion tenuiradius)کار کردند. در سال 2008، اسماعيلي و همکاران آناليز کاريوتايپي 5 گونه از کپورماهيان دنداندار ايران را انجام دادند. در سال 2008، پذيرا و همکاران رژيم تغذيهاي Carasobarbus luteus را در رودخانههاي دالکي و هله بررسي کردند. در سال 2008، مصطفوي و همکاران، تنوع زيستي منطقهي حفاظت شدهي مند را مورد مطالعه قرار دادند، در اين پژوهش چندين گونه ماهي آب شور از رودخانهي مند گزارش شد. همچنين درسال2009، اسماعيلي و همکاران، فون ماهيان استان هرمزگان را مطالعه کردند. درهمين سال اسماعيلي و همکاران، فلس ماهي Alburnoides biponctatus را با ميکروسکوپ الکتروني مورد مطالعه قرار دادند. در سال 2010، عبدلي و همکاران به مطالعهي مورفومتريک و مريستيک جمعيت هاي مختلف ماهي گلچراغ (Garra rufa) در حوضههاي خليج فارس و دجله پرداختند. در سال 2010، اسماعيلي و همکاران، آناليز کاريوتايپ ماهي Chondrostoma regium را انجام دادند. درسال 2010، تيموري و همکاران فون ماهيان حوضه رودخانههاي کر و هله را بايکديگر مقايسه کردند که در آن ويژگيهاي زئوجغرافيايي و تاکسونوميکي مد نظر قرار گرفته بود. همچنين در همين سال اسماعيلي و همکاران چک ليست ماهيان آبهاي داخلي ايران را به چاپ رساندند که در آن علاوه بر معرفي ماهيان آبهاي داخلي ايران، به وضعيت گونهها از لحاظ بومي يا غير بومي بودن آنها نيز پرداخته بودند. در سال 2011، اسماعيلي و همکاران تاکسونومي مولکولي گونههاي جنس Carasobarbus از ايران و مناطق مجاور را انجام دادند. همچنين در همين سال، تيموري و همکاران ريز ساختارهاي ديسک چسبندهي Garra rufaرا مورد بررسي قرار دادند و ارتباط اين ساختارها را با ويژگيهاي زيستگاه نشان دادند. در سال 2012، تيموري و همکاران، تمايز جفرافيايي گونهي Aphanius dispar را در جنوب ايران مورد مطالعه قرار دادند.
فصل سوم
مواد و روشها
3-1 حوضههاي آبريز ايران
ايران يک کشور کوهستاني با بيابانهاي فراوان است هزاران چشمهي کوچک و جويبار در اين کشور وجود دارد که هيچ ارتباطي با همديگر و ديگر سيستم هاي آبي ندارند. بر اساس عمليات ميداني، نقشهها، پيشينهي تحقيقاتي و پراکنش ماهيها کشور ايران به 19 حوضهي آبريز تقسيم ميشود (شکل3-1). حوضههاي آبريز به 2 نوع اصلي تقسيم ميشوند: حوضههاي خارجي (exorheic) که شامل رودخانهها يا درياچههايي است که با آبهاي آزاد در ارتباطند و حوضههاي داخلي (endorheic) که شامل رودخانههايي است که با آبهاي داخلي ارتباط مييابند يا در بيابانها ناپديد ميشوند و هيچ ارتباطي با درياهاي آزاد ندارند. 4حوضه از اين حوضههاي آبريز، خارجي و 15 حوضهي ديگر داخلي ميباشند.
3-2 حوضهي آبريز خليج فارس
اين حوضه با مساحت 335846کيلومتر مربع، حدود21.9% مساحت کل حوضههاي آبريز ايران را شامل ميشود (شکل 3-2). حوضهي خليج فارس رودخانههايي را شامل ميشود که از دامنههاي جنوبي زاگرس به قسمتهاي بالايي خليج ميريزند اما اين رودخانهها از انشعابات رودخانهي دجله نبوده و از جريانهاي نمکي هرمز نيز نميباشد. حوضهي خليج فارس از دو زيرحوضهي فرعي هله و مند تشکيل شده است:
3-2-1 زيرحوضهي آبريز هله
زيرحوضهي هله يکي از بزرگترين حوضههاي فرعي ميباشد که در دامنه سلسله جبال زاگرس واقع شدهاست (شکل 3-3). رودخانهي هله از ارتفاعات 40 کيلومتري جنوب شرقي کازرون و 53 کيلومتري جنوب غربي شيراز واقع در دهستان کهمره سرچشمه ميگيرد و رو به سوي شمال غربي روان ميگردد و در 14 کيلومتري شرق کازرون با رودخانهي حنا مخلوط ميشود و به نام رودخانهي سفيد از طريق دره شمال شرقي کوه دوان (Dovan) به سوي شمال غربي جريان مييابد و پس از آنکه در 17 کيلومتري شمال کازرون با رودخانهي تنگ شيب مخلوط شد به رودخانهي شاهپور تغيير نام ميدهد و از طريق تنگ چوگان به دهستان شاهپور وارد ميشود. در اين دهستان با ريزابههاي فراواني از جمله شکستان در هم ميآميزد و رو به سوي جنوب غربي به دهستان خشت از شهرستان کازرون وارد ميگردد. در اين دهستان به سوي غرب تغيير جهت داده و پس از عبور از درهي شمالي پوزهي حسن کرچال، به دهستان مزارعي از شهرستان برازجان وارد ميشود، و در 12 کيلومتري شمال غربي برازجان با رودخانهي دالکي مخلوط ميشود و به نام رودخانهي هله به سمت غرب جريان مييابد و مرز بين دهستانهاي زيارت و شبانکاره را تشکيل ميدهد و سرانجام در 54 کيلومتري جنوب غربي برازجان به خليج فارس ميريزد(جعفري، 1384).اين زيرحوضه درموقعيت جغرافيايي ’35°50 تا ’10°51 طول شرقي، و’42°28 تا ’20°30 عرض شمالي واقع شدهاست و در حدود 10000کيلومترمربع وسعت دارد (Coad, 2012).
3-2-2 زيرحوضهي آبريز مُند
زيرحوضهي آبريز مُند که در دامنهي جنوب غربي سلسله جبال زاگرس واقع گرديدهاست، شامل رودخانههاي استان فارس (قره آغاج و رود فيروزآباد) ورودخانههاي شورخورموج ودشت پلنگ در استان بوشهر است (شکل 3- 4). اين حوضهي فرعي در موقعيت جغرافيايي ’15?51 تا ’27?54 طول شرقي و’17?27 تا ’50?29 عرض شمالي واقع شدهاست و تخمين زده ميشود که در حدود km220300 مساحت داشته باشد و درياچهي فامور (پريشان) را نيز شامل ميشود. اين درياچه با km242 مساحت در 820 متري کازرون قرار گرفته و بوسيلهي حدود 80 چشمه آب شيرين و لب شور با آبدهي 800 ليتر در ثانيه تغذيه ميشود (Coad, 2012). به دليل کم بودن جبهه هاي باران زا ريزش باران سالانه در سطح حوضه بسيار کم است. اکثر رودخانههاي اين حوضه در نيمي از سال خشک ميباشند. عمدتا نزولات جوي در اين حوضه به صورت سيلاب جاري شده که به خليج فارس ميريزند.اين رودخانه به طول 685 کيلومتر، با 2700 متر ارتفاع سرچشمه و ارتفاع ريزشگاه صفر و شيب متوسط4/0 درصد، از کوههاي انار و خانيک واقع در دهستان کوهمره در 75 کيلومتري شمال باختري شيراز و 28 کيلومتري شمال خاوري کازرون سرچشمه ميگيرد و به نام رودخانهي قره آغاج رو به سوي جنوب خاوري سرازير ميشود و پس از مخلوط شدن با رودخانهي “زاخرد” به دهستان “سياخ” وارد ميگردد و دره خاوري کوههاي کورپه و دلو و ميشوان و قلات را رو به سوي جنوب خاوري طي ميکند و به دهستان کوار داخل ميگردد و به موازات راه اتومبيل رو شيراز به جهرم روان شده و از دهستان خفر جهرم رد ميشود، در روستاي تاداوان تغيير مسير ميدهد و رو به سوي باختر وارد دهستان راهگان ميشود، در آنجا با يک ريزابه مخلوط شده و به دهستان هکان وارد ميگردد. در اين دهستان با رودهاي زاغ و شور جهرم مخلوط شده و وارد دره باختري کوه دره سياه ميشود و با نام رودخانهي کارزين به دهستان قير از شهرستان فيروزآباد وارد ميشود و سپس وارد دهستان دزگاه شده و با رودخانههاي کورده و دارالميزان مخلوط ميشود و با نام رودخانهي دزگاه به سمت غرب روان ميگردد و در دامنهي جنوبي ماده کوه با رودخانهي شور اهرم مخلوط وبه نام رودخانهي مُند به دهستان شُنبه از توابع خورموج وارد ميشود و رو به جنوب وارد دهستان کاکي شده و با رودخانهي شور خورموج يکي شده و در 56 کيلومتري جنوب شرقي خورموج در خور زيارت به خليج فارس ميريزد (مصطفوي و همکاران، 1386).
3-2-2-1 موقعيت حوضههاي آبريز رودخانهي مند
شاخهي اصلي اين حوضه از رودخانهي قره آغاج و رود فيروزآباد تشکيل شدهاست که در انتهاي حوضه به همديگر ميپيوندند. قسمت شمالي و مرکزي اين حوضه نسبتا کوهستاني بوده و قسمت جنوبي آن پست و تپه ماهوري ميباشد. بلندترين نقطهي آن ارتفاعات چهل چشمه است که 3700 متر از سطح دريا ارتفاع دارد و در جايي که رودخانه به خليج فارس ميريزد (روستاي مير مهدي)، ارتفاع حوضه هم سطح آبهاي آزاد ميگردد.
3-2-3 رودخانهي اهرم
اين رودخانه از کوههاي سياه و مورتلخي واقع در دهستانهاي بوشکان و خورموج در 90 کيلومتري جنوب شرقي بندر بوشهر سرچشمه ميگيرد و به نام رودخانهي اهرم از طريق درهي شرقي کوه خورموج بسوي شمال غربي روان ميشود در سر راه از کنار روستاهاي آشي، مخدان، يخ، گشي تول گرگو، بنيان، پنبه کار و چم مزرعه عبور ميکند و با ريزابههاي فراواني که غالبا از کوه خورموج سرازير شدهاند مخلوط ميشود و به نام رود شيرين نخست به دهستان خائيز و سپس وارد دهستان اهرم ميشود و از جنوب شهر اهرم ميگذرد و دوباره رو به سوي شمال غربي روان ميشود و پس از مخلوط شدن با آب دره کره به سوي جنوب غرب تغيير مسير داده و در شرق بند بوشهر به خليج فارس ميريزد(جعفري، 1384).
3-3 نمونه برداري از ماهيان
جهت انجام تحقيقات ماهي شناسي، ازجمله مقايسهي آماري جمعيتها و ساير مطالعات، نيازمند جمع آوري و نگهداري نمونهها هستيم. اين نمونهها بايد دربرگيرندهي بالغين نر و ماده ولاروها باشد زيرا ويژگيهاي ماهي تحت تاثير سن، جنس، ميزان غذاي در دسترس، بيماري وآلودگي به انگلها و ديگرپارامترهاي اکولوژيکي قرار ميگيرد. معمولا نمونهها به صورت تصادفي انتخاب ميشوند. عواملي چون؛ تعداد زياد ماهيان، تکنيکهاي آسان براي نمونه برداري و …،مطالعهي ماهيان را نسبت به ديگر گروههاي جانوري آسانتر کردهاست ولي مشکلاتي چون ناشناخته ماندن زيستگاهها، سخت بودن نمونه برداري از زيستگاههاي عميق، کم بودن اطلاعات تاکسونوميکي و تغييرات خيلي زياد در فراواني جمعيت ها و گونههاي ماهيان نيز در سر راه مطالعه اين گروه قرار دارند (Coad, 1993).
به طور کلي مراحل انجام کار به صورت زير بوده است :
1- نمونه برداري 2- جمع آوري نمونه 3- تثبيت نمونه 4- کدگذاري نمونه 5 – شناسايي نمونه 6 – تهيهي بانک اطلاعات
3-3-1 نمونه برداري
3-3-1-1 ابزارهاي نمونه برداري
انجام تحقيقات در زمينه هاي مختلف ماهي شناسي نيازمند داشتن نمونه هاي ماهي است و نکتهي مهم در نمونه برداري، تصادفي بودن آن است. براي انجام نمونه برداري بسته به نوع ماهي و زيستگاه آنابزارهاي خاصي مورد نياز ميباشد (شکل3-5). تورهاي ماهيگيري و دستگاه الکتروشوکر از جمله اين ابزارها ميباشد. دستگاه الکترو شوکر که براي صيد ماهي به کار ميرود، دو نوع است: ممکن است از نوع کوله پشتي با باطري خشک و جريان مستقيم (DC)باشد که در اين صورت قطب آند همان ساچوک ميباشد که داراي توري با چشمه 6 ميليمتر ميباشد، قطب کاتد نيز سيمي است که به آب انداخته ميشود (عبدلي، 1378). نوع ديگر الکتروشوکر ژنراتور با سوخت بنزيني ميباشد، در اين نوع نيز قطب آند همان ساچوک ميباشد که به آب انداخته ميشود و قطب کاتد سيم بدون روکش است که به آب انداخته ميشود (عبدلي، 1378). ابزارهاي ديگري که براي نمونه برداري به کار برده ميشوند تورهاي ماهيگيري ميباشند که انواع مختلفي دارند و بسته به محل نمونه برداري از انواع آنها استفاده ميشود. اين تورها ممکن است به صورت چشمه ريز، پرتابي، پره و ترال باشند. از تور ترال و چشمه ريز براي نمونه برداري از ماهيان در رودخانهها يا دريا استفاده ميشود. براي نمونه برداري از ماهيان در رودخانه يکي سمت راست و ديگري سمت چپ تور را گرفته و در عرض رودخانه حرکت ميکنند. از تور پره براي نمونه برداري از ماهيان در آبهاي راکد، تالابها و درياچهها استفاده ميشود. براي استفاده از آن يک نفر با استفاده از دو دست و چوبهاي متصل به تور، آن را مقابل جريان آب نگه داشته و نفر ديگر سنگها را به هم زده، در نتيجه ماهيها حرکت ميکنند و در تور به دام ميافتند (عبدلي، 1378).
3-3-2 جمع آوري نمونه
بعد از اينکه از ايستگاههاي مختلف با استفاده از ابزارهاي مورد نظر نمونه برداري انجام شد، ابتدا نمونهها در محل نمونه برداري با استفاده از فرمالين 10% يا الکل 96% (براي کارهاي مولکولي) تثبيت و درظروف پلاستيکي به آزمايشگاه ماهي شناسي دانشکدهي علوم دانشگاه شيراز منتقل شدند. خصوصيات مختلف محل نمونه برداري از جمله آدرس، طول و عرض جغرافيايي و ارتفاع (به کمک دستگاه GPS) همراه با ديگر ويژگي ها از جمله پوشش گياهي، نوع زيستگاه، شرايط دمايي، شرايط جريان آب و در مواردي خواص فيزيکو – شيميايي آب با استفاده از دستگاه آناليز آب اندازه گيري و دردفترچهي مخصوص ثبت شدند. همچنين مواردي از قبيل آدرس محل، نام افراد، تاريخ نمونه برداري و غيره بايد با مداد روي برچسب ها وکاغذ ليبل مخصوص نوشته شد. نکتهي ديگر اينکه از ماهيها در حالت زنده عکس گرفته شد زيرا نمونه ها در الکل و فرمالين رنگ طبيعي خود را از دست ميدهند.
3-3-3 تثبيت و نگهداري نمونه ها
بعد از انتقال نمونهها به آزمايشگاه الکل يا فرمالين نمونهها را عوض نموده و نمونهها به ظروف شيشهاي انتقال يافتند. از آنجا که فرمالين به مرور زمان اسيدي ميشود و با دکلسيفيه کردناستخوانها و فلسهاي ماهيان به نمونهها آسيب ميرساند، براي جلوگيري از اين عمل به محلول فرمالين 10% مقداري کربنات کلسيم اضافه ميکنند. در مورد نمونههاي بزرگتر از 15 سانتي متر، به منظور اينکه فرمالين بهتر به داخل بافتها نفوذ کند، در طرف راست نمونه يک شکاف کوچک ايجاد ميشود (معمولا جهت برداشتن نمونهي عضله و باله از ماهيان، از سمت راست استفاده ميکنند و سمت چپ را جهت تهيهي عکس و شمارش فلس سالم نگه ميدارند)(Coad, 1993).بعد از انتقال نمونهها به آزمايشگاه، فرمالين آنها تعويض شده و نمونهها در ظروف شيشهاي نگهداري ميشوند (شکل 3-6). بهتر است نمونههاي موجود در محلول فرمالين 10% بعد از مدتي با الکل 70% جايگزين شوند تا نمونه ها کمتر آسيب ديده و افرادي که به مطالعهي اين ماهيان ميپردازند کمتر در معرض خطرات ناشي از استشمام بوي فرمالين قرار بگيرند.
3-3-4 کدگذاري نمونه ها
براي پرهيز از اشتباه در مطالعات تاکسونوميکي بهتر است از ابتدا به هر نمونه يک کد اختصاص داده شود. اين کار به کمک دستگاه کدزننده (Labler) انجام ميشود. در مواردي که نياز به بيومتري يا وزن کردن نمونهها باشد به ترتيب از کوليس با دقت 05/0 ميليمتر و ترازوي ديجيتال با دقت 001/0 کيلوگرم استفاده ميشود. بعد از کد گذاري نمونهها روي هر شيشه برچسب چسبانده و بر روي آن شمارهي ماهيهاي داخل شيشه، تاريخ و محل جمع آوري نمونهها نوشته شد. اين نمونهها براي مطالعات بعدي به کلکسيون جانوري دانشگاه شيراز (ZM-CBSU) منتقل شدند.
3-3-5 شناسايي نمونهها
از آنجا که عدم شناسايي درست نمونهها مشکلات تاکسونوميکي بزرگي را به بار ميآورد، شناسايي نمونهها بايد تحت نظر يک متخصص انجام شود. اين فرد متخصص بايد با واژههاي علمي آشنا بوده و به کلکسيون موزه براي اهداف مقايسهاي دسترسي داشته باشد. بهترين کلکسيون جايي است که اکثر شناسايي ها در آن انجام ميگيرد (Coad, 1993).
با توجه به شباهت بين گونههاي مختلف يک جنس، گاهي ممکن است دو گونهي نسبتا نزديک، يک گونه تشخيص داده شود يا اينکه از روي ريخت شناسي يک گونهي واحد، دو گونه ي مجزا تشخيص داده شوند. در اين پژوهش براي شناسايي ماهيان از منابع معتبر در دسترس از جمله (ماهيان آبهاي داخلي ايران، عبدلي 1378)، (Coad , 2012) و مطالعات آزمايشگاهي استفاده شد.
3-3-6 تهيهي بانک اطلاعات (Data Base)
به منظور ثبت اطلاعات و دادههاي مربوط به نمونههاي شناسايي شده با استفاده از نرم افزار Access بانک اطلاعات تهيه و مورد استفاده قرار گرفت. بانک اطلاعات حاوي چندين ستون و چندين سطر بوده که هر يک از اين ستونها تحت عنوان يک فيلد (Field) نامگذاري ميشوند مثلا يک ستون گونه و ديگري به



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید