دانشگاه آزاد اسلامي واحد اروميه
دانشکده علوم
گروه زيست شناسي
سال تحصيلي 93-1392
پايان نامه
جهت اخذ درجه کارشناسي ارشد
زيست شناسي(ميکروبيولوژي)
عنوان:
بررسي اثرات جايگزيني پودر و روغن ماهي با منابع گياهي بر فلور باکتريايي روده فيل ماهيان جوان (Huso huso)
نگارنده:
مريم روحي
استاد راهنما:دکتر ناصر آق
استاد مشاور:
دکتر محمود رضازاد باري
چکيده
هدف از مطالعه حاضر بررسي اثرات جايگزيني پودر و روغن ماهي با منابع گياهي بر بار باکتريايي محتويات و موکوس روده و ترکيب جمعيت ميکروبي روده فيل ماهيان (Huso huso) مي باشد. در اين مطالعه فيل ماهيان با ميانگين وزني 5±133 گرم در 18 مخزن پرورشي (300 ليتري) توزيع و به مدّت 60 روز با جيره هاي آزمايشي تغذيه شدند. منبع پروتئين و روغن جيره گروه شاهد شامل پودر ماهي و روغن ماهي بود و پنج جيره آزمايشي شامل 80 درصد ترکيب روغن هاي گياهي و 20 درصد روغن ماهي و صفر، 40، 60، 80 و 100 درصد پودر ماهي با ترکيب پروتئين هاي گياهي مي باشد. نتايج نشان داد جايگزيني سطوح مختلف پودر ماهي تا 80% با ترکيب منابع پروتئين گياهي به همراه جايگزيني 80% روغن ماهي با ترکيب روغن هاي گياهي اختلاف معني داري را در شاخص وزن نهايي ماهيان (17±235 گرم) پس از 60 روز تغذيه با جيره هاي آزمايشي در مقايسه با گروه شاهد (10±1/256 گرم) نداشت (05/0P>). شاخص وزن نهايي ماهيان با جايگزيني 100% پودر ماهي به همراه 80% روغن ماهي با ترکيب روغن هاي گياهي (11±7/225 گرم) در مقايسه با ساير گروههاي آزمايشي و همچنين گروه شاهد بطور معني داري کاهش يافت (05/0P<). جايگزيني 80% روغن ماهي با ترکيب روغن هاي گياهي سبب کاهش معني دار ميزان بار باکتريايي محتويات روده ماهيان شد. همچنين در ميزان بار باکتريايي موکوس روده ماهيان و نسبت ترکيب باکتري هاي باسيل گرم منفي (آئروموناس)، باسيل گرم مثبت (کورينه باکتريوم) و کوکسي هاي گرم مثبت (ميکروکوکوس و انتروکوکوس) تفاوت معني داري مشاهده نگرديد. جايگزيني سطوح مختلف پودر ماهي به همراه 80% روغن ماهي با منابع گياهي باعث کاهش معني دار بار باکتريايي محتويات و موکوس روده ماهيان در مقايسه با گروه شاهد گرديد (05/0P<).
1-کليات
1-1- مقدمه
آبزي پروري در راستاي تأمين نيازهاي غذايي انسان و استفاده از مواد پروتئيني با منشأ حيواني که کيفيّت مطلوب دارند از اهميّت بسزايي برخوردار است. مطابق برآورد سازمان خواروبار جهاني، ميزان تقاضاي ماهي براي مصارف انساني حدود 110 ميليون تن در سال 2010 و سهم آبزي پروري در توليد کل جهاني 38 درصد مي باشد. با توجه به بالا بودن ميزان توليد در برخي گونه ها و آسان بودن توليد آبزيان در مقايسه با ساير فرآورده هاي پروتئيني و بالا بودن ارزش غذايي آنها، امروزه آبزي پروري به عنوان يكي از سريع ترين فعاليتهاي موثر در افزايش توليد غذا مورد توجه قرار گرفته است (Hasan, 2002). همچنين آبزيان يکي از با ارزش ترين منابع توليد پروتئين و ساير مواد مغذي در رژيم غذايي بسياري از جوامع و کشورها مي باشند. براساس گزارش هاي سازمان خواربار و کشاورزي ملل متحد (FAO) در سالهاي اخير ميزان صيد و توليدات حاصل از فعاليت هاي آبزي پروري براي بيش از 6/2 بيليون نفر از جمعيت کره خاکي غذا تامين نموده است که اين مقدار معادل حدود 20 درصد از سهم گوشت ساير حيوانات در جيره انساني مي باشد. در سال هاي 2005 ، 2006 و 2007 توليدات شيلاتي (صيد و آبزي پروري ) به ترتيب به 142 ، 160 و 175 ميليون تن رسيد و سهم توليدات آبزي پروري در سال 2006 بيش از 60 ميليون تن بالغ گرديد. در سال 2010 ميزان صيد (88 ميليون تن) و توليدات آبزي پروري (59 ميليون تن) در مجموع 148 ميليون تن گزارش شد. از اين مقادير تقريباً 75 درصد براي مصارف انساني و 25 درصد براي مصارف غيرماکول استفاده شدند. اين در صورتي است که از سال 2004 سهم مصارف انساني روند افزايشي داشته است. در سالهاي اخير ميزان صيد آبزيان کمتر از 88 ميليون تن مي باشد و در آينده انتظار مي رود با کاهش 50 درصد ذخاير به دليل صيد و بهره برداري بي رويه، توليدات آبزي پروري شتاب فزاينده اي داشته باشد. بر اساس گزارش سازمان خواربار و کشاورزي برآورد شده است که تنها 25 درصد از ذخاير طبيعي قابل برداشت مي باشد.
1-2-بيان مسئله
افزايش فزاينده جمعيت انساني کره زمين از يک سو سبب برداشت بيش از حد، تخريب و تصرف زيستگاه هاي طبيعي به ويژه مکان هاي زادآوري جوامع گياهي و جانوري و در نتيجه کاهش شديد توليد طبيعي و از سوي ديگر سبب افزايش تقاضا به ويژه پروتئين و به طور خاص پروتئين سفيد شده است. جمعيت هاي طبيعي تاسماهيان که از کهن ترين و مهمترين ماهيان تجاري و بوم شناختي جهان محسوب مي شوند، نيز از اين قاعده مستثنا نبوده و به شدت در معرض نابودي و انقراض قرار دارند. بر اساس آمارهاي جهاني در حالي که در سال هاي پاياني دهه 1970 ميلادي، برداشت يا صيد تاسماهيان از محيط هاي طبيعي بيش از 33000 تن و در سال 1991 ميلادي حدود 15000 تن در سال بود، به کمتر از 500 تن در سال 2006 و 385 تن در سال 2009 ميلادي رسيد (; 2009 FAO, 2006). کاهش شديد جمعيت هاي طبيعي تاسماهيان شوک بزرگي را بر جوامع علمي بويژه دانشمندان شيلاتي و نيز مقامات اجرايي کشورهاي توليد کننده ماهيان خاوياري وارد نمود. با توجه به به موارد فوق و خطر انقراض ماهيان خاوياري، کشورهاي ساحلي خزردر سال 1390 در باکو توافق کردند که صيد ماهيان خاوياري براي ? سال ممنوع شود. اما بنظر کارشناسان اين اقدام براي حفظ نسل ماهيان خاوياري کافي نيست و بنابراين به همراه ممنوعيت صيد، پرورش تمام دوره اي و اهتمام به آبزي پروري اين گونه هاي ارزشمند در منابع آبهاي داخلي رسيد. در بين کشورهاي اروپايي، ايتاليا با 1200 تن گوشت و 25 تن خاويار، فرانسه با 250 تن گوشت و 20 تن خاويار، آلمان با 350 تن گوشت و 6 تن خاويار، روسيه با 2400 تن گوشت و 5/3 تن خاويار از مهمترين کشورهاي توليدکننده گوشت و خاويار پرروشي محسوب مي شوند. در قاره آمريکا، ايالات متحده با توليد 20 تن خاويار در سال 2007 (عمدتاً براي مصرف داخلي) يکي از توليدکنندگان عمده خاويار پرورشي محسوب مي گردد. در بين کشورهاي آسيايي، جمهوري خلق چين با پرورش 17 گونه از ماهيان خاوياري و با توليد 25 هزار تن گوشت در سال 2009 و توليد 16 تن خاويار پرورشي به عنوان يکي از کشورهاي پرورش ماهيان خاوياري مطرح شده است. اکنون ديگر پرورش ماهيان خاوياري در محيطهاي محصور امري نادر و خارق العاده محسوب نمي گردد. بر اساس گزارش سازمان بين المللي خواروبار جهاني (فائو) در سال 2006 توليد گوشت تاسماهيان پرورشي که در اواسط دهه 1980 کمتر از 400 تن در سال بود به حدود 25000 تن در سال 2006 و 32576 تن در سال 2009 ميلادي رسيد که مهمترين عامل آن توجيه اقتصادي و قيمت بالاي خاويار بود (پورکاظمي،1387 ). سيستم هاي پرورش ماهيان خاوياري در مناطق مختلف جهان متفاوت مي باشد. اکثر کشورهاي پيشرفته جهان با سيستم مداربسته و با استفاده از غذاي کنسانتره فرموله شده مبادرت به پرورش تاسماهيان مي نمايند در حاليکه سيستم هاي ديگر از قبيل پرورش در حوضچه هاي بتني گرد، چند ضلعي، مستطيلي نيز در کشور هاي در حال توسعه مورد استفاده قرار مي گيرد. علاوه بر روش هاي فوق، پرورش ماهيان خاوياري در استخرهاي خاکي و بويژه پرورش در قفس در پشت سدها و آب بندانهاي بزرگ (چين، بلغارستان) و کانالهاي آبرساني (روسيه) مورد استفاده قرار مي گيرد.
ماهيان خاوياري يكي از با ارزشترين گونه هاي آبزيان بشمار مي روند كه از قدمت بسيار طولاني برخوردارند و به اين علت “فسيل زنده” نام گرفته اند. در حاضر بيش از 27 گونه از انواع تاس ماهيان در آبهاي جهان زيست مي نمايند كه چند گونه از آن از قبيل تاس ماهي ايراني (Acipenser persicus) ، تاس ماهي روسي (A. gueldenstaedti) ، شيپ (A. nudiventris) ، ازون برون(A. stellatus) ، فيل ماهي (Huso huso) و استرلياد(A. ruthenus) بيشترين گونه ها را در درياي خزر و حوضه آبريز آن تشكيل مي دهند. اين گونه ها در درياي خزر بيشترين ذخاير تاس ماهيان جهان را تشكيل ميدهند. طبق آمار موجود 90% خاويار جهان از اين دريا تامين مي گردد. بيشترين خاويار توليدي از سوي گونه ازون برون ، تاس ماهي روسي و تاس ماهي ايراني مي باشد. مقدار خاويار توليدي از گونه هاي فيل ماهي و شيپ كمتر از سه گونه ديگر مي باشد و گونه استرلياد فقط در رودخانه هاي آب شيرين، مخصوصاً در رودخانه ولگا زيست مي كند. فيلماهي با نام علمي ( Huso Huso) مشهورترين ماهي خاوياري جهان است، خاويار آن ممتاز، درشت و گرانترين خاويار به شمار مي رود. از خصوصيات جالب توجه اين ماهي سرعت رشد حيرت انگيز آن و زاد و ولد بالاي آن است اما آن چه او را در صنعت پرورش ماهيان خاوياري مشهور ساخته است، عادت پذيري سريع به غذاي مصنوعي و تحمل شرايط محيطي نامساعد و سرعت رشد بالاي اين گونه مي باشد. سرعت رشد فيلماهي در مقايسه با ساير گونه هاي پرورشي بسيار بالاتر است، بطوريکه در شمال کشور طي 36 ماه به وزن بالاي 10 کيلوگرم مي رسد. همچنين اين ماهي نسبت به شرايط نامساعد محيطي (کمبود اکسيژن، تغييراتpH و نوسانات دمايي( مقاوم بوده و در اکثر ماههاي سال با وجود افت دما به تغذيه خود ادامه مي دهد. بنابراين از پتانسيل بالايي جهت پرورش متراکم در سطح تجاري برخوردار است. اين گونه نمونه بسيار مناسبي جهت پرورش در استخرهاي بتني با تراکم بالا به منظور توليد گوشت بشمار مي رود.
بر اساس گزارش سازمان بين المللي خوار و بار جهاني، فائو (2006) توليد گوشت تاسماهيان پرورشي که در اواسط دهه 1980 کمتر از 400 تن در سال بود به حدود 25000 تن در سال 2006 و 32576 تن در سال 2009 ميلادي رسيد. بر اساس گزارش همين سازمان (FAO, 2009) در حالي که در سال 2009 جمهوري خلق چين با توليد 28723 تن در صدر کشورهاي توليد کننده گوشت ماهيان خاوياري قرار داشت، روسيه با 2150 تن، ايتاليا با 797 تن، ايران با 343 تن و لهستان با 148 تن گوشت خاوياري در رتبه هاي بعدي قرار داشتند. اين گزارش ها حاکي از آن است که براي کاهش فشار روي جمعيت هاي طبيعي ماهيان خاوياري و بهره برداري پايدار از ذخاير، افزايش اشتغال ساحل نشينان و توليد پروتئين سفيد، راهي جز توسعه آبزي پروري نمانده است و اين امر محقق نخواهد شد مگر اين که بيوتکنولوژي پرورش گونه هاي مختلف ماهيان خاوياري بر اساس بوم شناسي و شرايط اقليمي مناطق زيست آنها بدست آيد. همچنين با توجه به وضعيت مولدين طبيعي (تعداد کم و نامناسب از نظر توليد تخمک و اسپرم)، آبزي پروري تاسماهيان بدون توليد بچه ماهيان از مولدين پرورشي محکوم به شکست خواهد بود. بنابراين براي دست يابي به توسعه آبزي پروري پايدار تاسماهيان، افزايش موقعيت هاي شغلي ساحل نشينان بمنظور جلوگيري از دستبرد به جوامع طبيعي ماهيان خاوياري و افزايش پروتئين سفيد براي سلامت جامعه انساني رو به افزايش، توليد لارو و بچه ماهيان مورد نياز مزارع پرورشي گوشت و خاويار از مولدين پرورشي، اجتناب ناپذير خواهد بود.
پس از تحقيات کاربردي اوليه در خصوص تکثير و پروش مصنوعي ماهيان خاوياري در چهار دهه (اواخر دهه 1860 تا اوايل 1900ميلادي) توسط دانشمندان روسي و آمريکايي، تا اواخر دهه 1960 تحقيقات پراکنده جهت دست يابي به بيوتکنيک تکثير مصنوعي اين گروه از ماهيان ادامه داشت. اما از آغاز دهه 1970، پژوهش هاي کاربردي و پيشرفته پرورش تاسماهيان آغاز گرديدChebanov and Billard, 2001) ). پس از فروپاشي اتحاد جماهير شوروي، تحقيقات گسترده اي در اين زمينه توسط دانشمندان مختلف به انجام رسيد که منجر به ارائه دستورالعمل هاي اجرايي تکثير و پرورش تاسماهيان در شرايط پرورشي شد.
در ايران نيز از سال 1344 خورشيدي تکثير مصنوعي تاسماهيان بر اساس متدهاي ارائه شده توسط روس ها به انجام رسيد (آذري، تاکامي، 1344). توسعه و پيشرفت روز افزون تکثير و پرورش ماهيان خاوياري در ايران و جهان و لزوم بهينه سازي مديريت تکثير، پرورش و بهداشت کارگاه ها و مناسب بودن مطالعات خون شناسي، هورموني و بيوشيميايي جهت نيل به اين اهداف به ويژه افزايش امنيت غذايي و کاهش هزينه هاي اقتصادي توليد و با توجه به وضعيت، تعداد و ريخت شناسي ياخته هاي خوني و فاکتورهاي بيوشيميايي خون و نيز ارتباط اين فاکتورها با پديده تکثير و تغييرات هورموني و غيره، در سال هاي اخير مطالعات گسترده اي پيرامون پارامترهاي خوني و بيوشيميايي خون تاسماهيان در ايران و جهان به انجام رسيده است (کاظمي و همکاران، 1389). از سال 1374 خورشيدي پس از تاٌسيس انستيتو تحقيقات بين المللي ماهيان خاوياري دکتر دادمان و ايجاد بخش تخصصي فيزيولوژي و بيوشيمي و نيز همکاري دوجانبه کارشناسان خاوياري ايران و روسيه در سال هاي 1376 و 1377 و با ساير کشورها در سال هاي بعد و گسترش دانشکده ها و گروه هاي تخصصي شيلات و تحصيلات تکميلي در دانشگاه هاي مختلف ايران، انقلاب نوين و بزرگي در تحقيقات علوم مختلف تاسماهيان به ويژه توليد مثل و پرورش (تکثير مصنوعي و طبيعي و پرورش در مراحل اوليه و تاسماهي پروري بمنظور توليد گوشت و خاويار و نيز مولد سازي تاسماهيان و مباحث مربوط به آن چون خون شناسي، اندوکرينولوژي، بيوتکنيک توليد مثل و پرورش و …) بوجود آمد بطوري که اکنون در ايران علاوه بر حل بسياري از مشکلات تکثير و پرورش مصنوعي گونه هاي مختلف، ده ها مزرعه پرورش ماهيان خاوياري احداث شد که در حال پرورش گوشتي و توليد خاويار از تاسماهيان مي باشند.
1-3-اهميت و ضرورت انجام تحقيق
پيش بيني هاي انجام شده در سال 2008 براين نكته اذعان داشت كه به دليل استقبال بسياري از کشورها از آبزي پروري، افزايش توليد ميگو، ماهيان دريايي و گربه ماهي، افزايش توليد سخت پوستان و انواع ماهيان گوشتخوار آب شيرين و تيلاپيا با استفاده از غذاي فرموله شده، تقاضاي جهاني جهت استفاده از پودر ماهي تا سال 2020 به طور تصاعدي افزايش خواهد يافت. بر اساس محاسبات IFFO1. انتظار مي رود که مصرف آرد ماهي از 3055 هزارتن در سال 2006 به 3607 هزارتن در سال 2012 برسد، (افزايش1/18 درصدي) و در سال 2020 به 3916 هزار تن، يعني 2/28 درصد افزايش خواهد يافت. (FAO, 2008). از سوي ديگر قيمت آرد ماهي رو به افزايش مي باشد و عوامل نامساعد نيز اين روند را تشديد خواهد نمود، به طور مثال در خلال جولاي 2005 و جولاي 2006 به دلايل کاهش ذخاير آبزيان توليد کننده آرد ماهي، تقاضاي شديد بازار براي پودر و روغن ماهي به منظور استفاده در بخشهاي آبزي پروري و دامداري در کشورهاي عمده توليد کننده بويژه چين (Tacon and Nates, 2007) و افزايش قيمت نفت و انرژي در جهان در آن مقطع باعث گرديد كه قيمت آرد ماهي از 694 دلار به 1379 دلار در هر تن برسد، يعني دو برابر گردد (Tacon and Mtian, 2008). با توجه به شرايط موجود و افزايش تقاضا و کاهش عرضه پودر ماهي، در يک دوره طولاني مدت، بدون ترديد درصد بكارگيري پودر ماهي در جيره غذايي آبزيان كاهش خواهد يافت. پيش بيني ها حاكي از آن است كه در خلال سالهاي 2005 تا 2020 به اجبار ميزان مصرف پودرماهي در مراكز آبزي پروري دنيا از 4300 هزارتن به 2385 هزار تن در سال 2020 تنزل خواهد يافت و از رشد منفي 5/44 درصدي برخوردار خواهد بود. در سطح گونه ها نيز انتظارمي رود که ميزان استفاده از پودر ماهي در خلال سالهاي 2006 تا 2020 در جيره غذايي ميگو 7/37 درصد، در غذاي ماهيان دريايي 3/31 درصد، در جيره غذايي ماهي آزاد 2/47 درصد، در جيره غذايي ماهي قزل آلا 1/44 درصد، درجيره غذايي کپورماهيان 57 درصد، درجيره غذايي مارماهي 48 درصد، در جيره غذايي سخت پوستان آب شيرين 2/26 درصد، در ماهي تيلاپيا 1/34 درصد و در خامه ماهي 5/35 درصد کاهش يابد (Tacon and Mtian, 2008). محققين دلايل اصلي اين کاهش در يک دوره طولاني مدت را به کاهش صيد ماهيان پلاژيک، كاهش تقاضاي بازار جهت استفاده از پودر ماهيان پلاژيک به دليل افزايش قيمت محصول و گرايش جهاني با استفاده از مواد پروتئيني و چربي جايگزين شونده از ضايعات پروتئين حيواني منابع پروتئين و روغنهاي گياهي نسبت مي دهند (Tacon, et al. 2006). بر طبق برآوردهاي IFFOبه دليل کاهش ذخاير، در دهه هاي آينده پودر ماهي كالايي لوكس تلقي خواهد شد كه در سطح حداقل و تا حد برآوردن احتياجات غذايي گونه هاي ارزشمند که پروتئين و انرژي بخش اصلي مواد غذايي آنها را تشکيل مي دهد در دوره استارتر و مولدسازي مورد استفاده قرارخواهد گرفت (Jackson, 2007). توليد جهاني روغنهاي حاصله از دانههاي گياهي در سالهاي اخير به طور پيوسته افزايش يافته، به طوري كه قيمت آنها نسبتاً ثابت و قابليّت دسترسي به آنها بيشتر است (Huang, et al. 2007). روغنهاي گياهي كه غني از اسيدهاي چرب غير اشباع زنجيره کوتاه 18 كربنه (C18 PUFA) و اکثراً عاري از اسيدهاي چرب غير اشباع گروه n-3 (n-3HUFA) نظير ايكوزاپنتانو‍ئيك اسيد (EPA ) و دكوزا هگزانوئيك اسيد (DHA ) هستند، ميتوانند نمايندههاي خوبي براي جايگزيني روغن ماهي در جيره غذايي ماهيان باشند (Huang, et al. 2007). بعضي از ماهيها مانند ماهي قزلآلاي رنگينكمان و کپور معمولي قادر به طويلسازي زنجيره كربني و غيراشباع سازي اسيدهاي چرب 18 كربنه خصوصاً اسيد لينولنيك به اسيدهاي چرب 20 و 22 كربنه HUFA سري n-3 خصوصاً ايكوزاپنتانوئيكاسيد و دكوزا هگزانوئيكاسيد هستند (Webster and Lim, 2002). توانائي سنتز EPA وDHA از اسيد لينولنيك به متخصصين تغذيه امکان فرمولبندي جيرههاي غذايي حاوي روغنهاي گياهي ارزانتر حاوي اسيد لينولنيك (مانند روغن بذر كتان، کلزا و غيره) به جاي استفاده از روغنهاي گرانتر ماهيهاي دريايي كه غني از EPA وDHA هستند را مي دهد (Webster and Lim, 2002).
در ايران اين بحران به گونه اي ديگر خود را نشان داده است. علاوه بر افزايش قيمت پودر ماهي در جهان که موجب افزايش قيمت پودر ماهي وارد شده به کشور گرديده است، ظهور شانه دار درياي خزر موجب شد تا ميزان صيد ماهي كيلكا (منبع اصلي تامين كننده پودرماهي در سواحل شمالي كشور) از سال 1373 تا سال 1386 از 000/873/2 به 153000 تن كاهش يابد (سالنامه آماري شيلات ايران ،1388( و به تبع آن قيمت پودر ماهي مرغوب به طور فزاينده اي افزايش يافته است. اکنون پودر ماهي مرغوب در کارخانجات توليد کننده شمال کشور به ازاي هر کيلوگرم 000/.50 ريال عرضه مي گردد.
شيلات ايران در برنامه پنج ساله سوم توسعه پرورش تمام دوره اي تاسماهيان را از مرحله بچه ماهي تا توليد مولد را در مناطق کم بازده کشور و نوار ساحلي دريا در تناژ بالا در دستور كار خود قرار داده است، اجراي موفقيت آميز اين برنامه به نهاده هاي اوليه نظير نيروي کار، منابع سرمايه گذار و هزينه هاي توليد بستگي دارد، در صورتي که با روند فعلي (افزايش قيمت پودر ماهي) يکي از عوامل اصلي توليد ( هزينه غذا) از کارايي لازم برخوردار نبوده و در دراز مدت منجر به عدم بازدهي و سود دهي اين صنعت خواهد گرديد. هرچند در حال حاضر به دليل قيمت گزاف گوشت و خاويار استحصالي، افزايش هزينه پودر ماهي براي پرورش دهندگان معدود ماهيان خاوياري در کشور قابل قبول است، اما در طي سالهاي آينده با توجه به جهاني شدن پرورش ماهيان خاوياري و به تبع آن کاهش قيمت گوشت و خاويار تاسماهيان پرورشي و طولاني بودن دوره رشد ماهيان خاوياري در مقايسه با ساير گونه هاي پرورشي جهت استحصال گوشت و خاويار، دستيابي به يك جيره غذايي ارزان و اقتصادي يك پيش نياز براي توسعه موفق صنعت پرورش ماهيان خاوياري در کشور به شمار مي رود (محسني و همکاران ، 1385). ذکر اين نکته ضروري است که پژوهشگران چيني با استفاده از درصد هاي مختلف پروتئين حيواني ارزان قيمت موفق به کاهش 40% هزينه غذاي مصرفي در پرورش تاسماهيان گرديدند (( Xue, et al., 2008. لذا در اين شرايط پيش بيني ميگردد که در سالهاي آينده توليد کنندگان و پرورش دهندگان داخلي بدليل افزايش قيمت غذا که متاثر از افزايش بهاي پودر ماهي و نوسانات بازار ارز مي باشد توانايي رقابت با محصولات ارزان قيمت (گوشت و خاويار) توليد شده در جهان را نخواهند داشت، از اين رو جستجو و تحقيق در مورد يافتن منابع پروتئين حيواني و گياهي و روغنهاي گياهي مناسب و ارزان قيمت جهت جايگزين نمودن بجاي پودر و روغن ماهي و ساخت جيره غذايي که در آن نياز به منابع تامين کننده پروتئين با منابع و قيمت متغير به حداقل برسد امري لازم و اجتناب ناپذير است.
با توجه به اينکه صنعت آبزي پروري روندي کاملا صعودي را طي ميکند و روز به روز ميزان تقاضا به پودر ماهي و روغن ماهي افزايش مي يابد. نهايتاً براي پايداري اين روند بايد چاره اي انديشيد تا رشد و توسعه اين صنعت با رکود مواجه نشود و منابع دريايي نيز به خطر نيفتاده و براي آيندگان حفظ گردد.
1-3-1- مروري بر ميزان مصرف جهاني آرد و روغن ماهي در مجتمع هاي صنعتي توليد غذاي آبزيان
رو يکردها و چشم اندازي به آينده
در حال حاضر صنعت پرورش ماهيان و سخت پوستان در محيطهاي محصور وابستگي شديدي به صيد ماهيان دريايي به منظور توليد آرد و روغن ماهي دارد. آرد و روغن ماهي قسمت عمده غذاي آبزيان پرورشي را تشکيل مي دهند. اين وابستگي در مجتمع هاي صنعتي که غذاي آبزيان و سخت پوستان را توليد مي کنند شديدتر است. بر اساس پاسخهاي دريافت شده تخمين زده مي شود که بخش آبزي پروري در سال 2006 حدود 3724 هزار تن آرد ماهي ( برابر با 2/86 درصد آرد ماهي توليد شده در جهان) و 835 تن روغن ماهي (برابر با 5/88 درصد کل روغن ماهي توليد شده در سال 2006) را به خود اختصاص داده است. با توجه به افزايش هزينه آرد و روغن ماهي پيش بيني مي شود که در يک دوره طولاني مدت، سطوح الحاق آرد و روغن ماهي به غذاي آبزيان کاهش يابد و اين اجزا به عنوان اجزاي غذايي با کيفيت و لوکس با افزايش کيفيت در غذاهاي ويژه دوره آغازين تغذيه و غذاي مولدين به کار رود و مقادير آن در اجزاي غذايي ماهيان پرورشي کاهش يابد.
1-3-2- وابستگي آبزي پروري به منابع غذايي وارداتي شامل محصولات صيادي
آبزي پروري و پرورش گياهان دريايي با پرورش دام از يک نقطه نظر تفاوت زيادي ندارند و آن اين است که در تمام موارد به نهاده هاي غذايي احتياج دارند. در پرورش گياهان آبزي و نرمتنان (که در سال 2006 برابربا 2/29 ميليون تن بوده و حدود 7/43 % کل آبزي پروري جهان را شامل مي شد،( FAO, 2008). اين نهاده هاي غذايي به صورت نمکهاي معدني محلول و ارگانيسمهاي پلانکتونيک طبيعي به آنها مي رسد، اما درتوليدات ديگر که برابر با 5/37 ميليون تن مي باشد و3/56 درصد توليدجهاني آبزيان را تشکيل مي دهد (اکثرا به صورت ماهي و سخت پوستان ( FAO, 2008) اين نهاده هاي غذايي به صورت مواد غذايي طبيعي در محيط پرورش و يا بصورت ماده غذايي تهيه شده از محيط خارج به آبزيان داده مي شود و امکان دارد به صورت غذاي آبزيان توليد شده از مجتمع هاي صنعتي، غذاي آبزيان توليد شده از خود مزارع پرورشي و يا غذاي طبيعي با کيفيت بالا شامل آشغال گوشت ماهي و يا مهره داران آبزي به صورت طبيعي و يا پرورش داده شده باشند. غذا و غذادهي بيشترين هزينه توليد را در پرورش ماهيان و سخت پوستان به خود اختصاص مي دهد (FAO, 2006). اگر بخش آبزي پروري به رشد کنوني خود که برابر با 5/8 درصد در سال ادامه دهد، بايد براي حصول به اين روند رشد، نهاده هاي غذايي نيز از روند رشد مشابه اي برخوردار باشند. اين مورد، وقتي حالت بحراني به خود مي گيرد که صادرات ماهيان زينتي و سخت پوستان از صيد جهاني ماهيان پلاژيک به منظور توليد آرد و روغن ماهي، پيشي مي گيرد.
1-3-3- آرد و روغن ماهي مورد استفاده در مجتمع هاي توليد غذاي ماهي
ميزان بررسي ميزان گستردگي استفاده و اختلاف مصرف آرد و روغن ماهي درداخل و ميان کشورهاي پيشرو در صنعت آبزي پروري براي گونه هاي مختلف متفاوت است. در ميگو ميزان مصرف (آرد ماهي بين 5 تا 40 درصد ، ميزان مصرف روغن ماهي5 تا 10 درصد)، در ماهي آزاد ( آرد ماهي بين 20 تا 50 درصد، ميزان مصرف روغن 9 تا 25 درصد) ماهي قزل آلا )آرد ماهي بين 15 تا 55 درصد، ميزان مصرف روغن ماهي بين 3 تا 20 درصد)، مارماهي (آرد ماهي بين 40 تا 80 درصد، ميزان مصرف روغن ماهي 0 تا 25 درصد)، ماهيان دريايي (آرد ماهي بين 7 تا 70 درصد، ميزان مصرف روغن ماهي بين 1 تا 15 درصد)، ماهي تيلاپيا ( آرد ماهي بين 0 تا 20 درصد، ميزان مصرف روغن ماهي 0 تا 10 درصد)، خامه ماهي ( آرد ماهي بين 1 تا 5 درصد ، ميزان مصرف روغن ماهي بين 0 تا 2 درصد)، ميگوي آب شيرين ( آرد ماهي بين 5 تا 25 درصد، ميزان مصرف روغن ماهي بين 0 تا 3 درصد)، کپور چيني (آرد ماهي بين 0 تا 20 درصد، ميزان مصرف روغن ماهي بين 0 تا 2 درصد) و گربه ماهي (بين 3 تا 40 درصد، ميزان مصرف روغن ماهي 0 تا 15 درصد) مي باشد. اين تفاوت گسترده در کاربرد آرد و روغن ماهي در کشورهاي مختلف امکان دارد به دليل استفاده از سيستمهاي مختلف پرورش (که در آن فاکتورهاي پرورش نظير تراکم ماهيان ،مديريت استفاده از آب، مديريت تغذيه، دسترسي به غذاي طبيعي با هم تفاوت دارد) و يا به دليل متفاوت بودن گونه هاي پرورشي نظير ماهي آزاد، قزل آلا، گربه ماهي، کپور، ماهيان دريايي، تيلاپيا و غيره و متفاوت بودن غذايي است که مصرف مي کنند (شامل درصد وابسته بودن به آرد ماهي محلي، روغن ماهي و دسترسي به اجزاي غذايي(کيفيت و هزينه )، وجود قوانين مختلف کنترل صادرات در کشورهاي مختلف (شامل بازدارنده ها و مشوقها) و تقاضاي بازار و ارزش تجاري گونه هاي پرورشي مي باشد. براي مثال کشور انگلستان گزارش داده بود که بيشترين مقدار مصرف روغن وآرد ماهي براي توليد ماهي آزاد در سال2006 به ترتيب 36 و 26 درصد بوده است. اين عمل به خاطر محدوديت استفاده از جايگزين کننده هاي آرد ماهي براي شرکتهاي پرورش ماهي آزاد و خرده فروشان و سوپرمارکتهاي زنجيره اي به وجود آمد. اين محدوديتها شامل ممنوع بودن استفاده از ضايعات حيواني (شامل ضايعات مرغ) و اصلاحات ژنتيکي بود که بر روي اجزاي غذايي به کار مي رفت که در مجتمع هاي توليدي غذاي آبزيان کاربرد داشت.
گزارشات جديد نشان دهنده افزايش روند استفاده از آرد و روغن ماهي به دلايل زير از سال 1995 تا سال 2020 مي باشد:
1- استقبال بسياري از کشورها از آبزي پروري به ويژه افزايش توليد ميگودر چين، ويتنام و اکوادور و افزايش الحاق آرد ماهي به جيره غذاي به خاطر منع اسنفاده از ضايعات کشتارگاهي
2- افزايش توليد ماهيان دريايي در چين (اگرچه به دليل استفاده از ضايعات ماهي، درصد ترکيبات غذايي در غذاي آبزيان کاهش مي يابد)
3- توليد سرسام آور گربه ماهي در چين و ويتنام.
4- افزايش توليد سخت پوستان آب شيرين و انواع ماهيان گوشتخوار آب شيرين در چين
5- افزايش احتمالي توليد تيلاپيا براساس استفاده از غذاي فرموله شده (FAO, 2008).
همچنين FAO مصرف کنندگان ارد ماهي را در ميان آبزيان پرورشي به شرح زير طبقه بندي نموده است:
1. ميگوي دريايي
2. ماهيان دريايي
3. ماهي آزاد
4. کپور ماهيان چيني
5. ماهيان آب شيرين
6. خامه ماهي
صرف نظر از افزايش ميزان مصرف کنندگان آرد و روغن ماهي در بخش آبزي پروري متوسط درصد الحاق آرد و روغن ماهي به ترکيبات غذايي به ترتيب زير به طور پيوسته از سال 1995 تا 2006 به ترتيب زير در حال کاهش بود (به استثناي گربه ماهي در طي سالهاي 1995 و 2005(.
ميزان درصد استفاده از روغن و آرد ماهي در جيره غذايي ميگوي دريايي از 28 درصد به 20 درصد کاهش يافت.
ميزان درصد استفاده از روغن و آرد ماهي در جيره غذايي ماهيان دريايي از 50 درصد به 32 درصد کاهش يافت.
ميزان استفاده از روغن و آرد ماهي در جيره غذايي ماهي آزاد از 45 درصد به 30 درصد کاهش يافت. ميزان استفاده از روغن و آرد ماهي در جيره غذايي قزل آلا از 40 درصد به 30 درصد کاهش يافت. ميزان استفاده از روغن و آرد ماهي در جيره غذايي کپور از 10 درصد به 5 درصد کاهش يافت. ميزان استفاده از روغن و آرد ماهي در جيره غذايي گربه ماهي از 5 درصد به 10 درصد افزايش يافت که به دليل رشد سريع توليد گربه ماهي در ويتنام بود (Nguyen, 2007). ميزان استفاده از روغن و آرد ماهي در جيره غذايي انواع مار ماهي از 65 درصد به 55 درصد کاهش يافت. ميزان استفاده از روغن و آرد ماهي در جيره غذايي انواع ماهيان گوشتخوار از 55 درصد به 40 درصد کاهش يافت. ميزان استفاده از روغن و آرد ماهي در جيره غذايي ميگوهاي آب شيرين از 25 درصد به 15 درصد کاهش يافت. ميزان استفاده از روغن و آرد ماهي در جيره غذايي تيلاپيا از 14 درصد به 6 درصد کاهش يافت. ميزان استفاده از روغن و آرد ماهي در جيره غذايي خامه ماهي از 15 درصد به 3 درصد کاهش يافت.
به طور مثال در کشور شيلي ميزان الحاق آرد ماهي به جيره غذايي ماهيان از سال 2000 تا سال 2006 به طور جدي سقوط کرد و از 45 درصد به 28 درصد رسيد ( Anon, 2006). نويسندگان اين مقالات دليل اصلي کاهش ميزان مصرف پودر ماهي و روغن ماهي را افزايش قيمت اين نهاده ها بيان کردند، که براي اين افزايش قيمت دلايل مختلفي ارائه دادند که به شرح زير مي باشد:
1- کاهش دخاير آبزيان توليد کننده آرد و روغن ماهي
2- تقاضاي شديد بازار براي آرد و روغن ماهي به منظور استفاده در بخشهاي آبزي پروري و دامداري در کشورهاي عمده توليد کننده بويژه چين Tacon and Nates, 2007))
3- افزايش مصرف از روغنهاي گياهي شامل ( روغن کلزا، روغن ماهي وروغن نخل به جاي روغن و آرد ماهي)
4- افزايش قيمت نفت و انرژي در جهان
بر اساس محاسبات IFFO انتظار مي رود که مصرف آرد ماهي از 3055 هزار تن در سال 2006 به 3607 هزار تن در سال 2012 برسد يعني 1/18 درصد افزايش پيدا کند. همچنين مصرف روغن ماهي از 783 هزار تن در سال 2006 به 836 هزارتن در سال 2012 برسد يعني 8/6 درصد افزايش يابد. اين فرض براساس اين موضوع بنا نهاده شده است که در خلال سالهاي 2008 تا 2012 مقدار 6 ميليون تن آرد ماهي و 950 هزار تن روغن ماهي توليد شود،. حال آن که با توجه به شرايط موجود پيش بيني مي شود ميزان استفاده از آرد و روغن ماهي درغذاي آبزيان در يک دوره طولاني مدت کاهش پيدا کند، يعني در خلال سالهاي 2005 تا 2020 ميزان مصرف آرد ماهي 5/44 درصد کاهش پيدا کند و از 4300 هزار تن به 2385 هزار تن در سال 2020 برسد. در سطح گونه هاي مهم تجاري پرورشي انتظارمي رود ميزان استفاده از آردماهي در خلال سالهاي 2006 تا 2020 در جيره غذايي ميگو 7/37 درصد، در غذاي ماهيان دريايي 3/31 درصد، در جيره غذايي ماهي آزاد 2/47 درصد، در جيره غذايي قزل آلا 1/44 درصد، درجيره غذايي کپورماهيان 57 درصد، در جيره غذايي گربه ماهي صفر درصد، درجيره غذايي مارماهي 48 درصد و در جيره غذايي سخت پوستان آب شيرين 2/26 درصد، در ماهي تيلاپيا 1/34 درصد و در خامه ماهي 5/354 درصد کاهش پيدا نمايد. دلايل اصلي اين کاهش در يک دوره طولاني مدت را بايد کاهش صيد ماهيان پلاژيک و دسترسي بازار به آنها و افزايش قيمت و گرايش جهاني به استفاده از مواد پروتئين و چربي جايگزين شونده از ضايعات حيواني و منابع پروتئين و چربي گياهي دانست (Tacon, et al., 2006).
1-3-4- سيماي آينده:
مي توان نتيجه گيري نمود که به دلايل ذيل در آينده، ميزان استفاده از آرد و روغن ماهي تهيه شده از صيد ماهيان دريايي در غذاي آبزيان به شدت کاهش خواهد يافت
1. ثابت ماندن و يا کاهش ذخاير ماهيان پلاژيک امري محتوم است که منجر به کاهش روند توليد آرد و روغن ماهي در سطح جهاني خواهد گرديد (FAO, 2008)
2. به دليل افزايش هزينه هاي صيادي و افزايش تقاضا براي استفاده از ماهيان پلاژيک جهت مصارف انساني و يا مصارف دام، بهاي ماهيان پلاژيک در بازارهاي جهاني به شدت افزايش خواهد يافت(Zetuche-Gonzalez, et al,. 2008).
3. افزايش بهاي انرژي و فراوري آرد و روغن ماهي در کارخانه و يا کشتي و هزينه حمل و نقل آنها
4. ثابت ماندن و يا نقصان ذخاير منابع تامين کننده آرد و روغن ماهي(ماهيان پلاژيک دريايي)
5. تاثير مستقيم عوامل فوق الذکر بر افزايش بهاي آرد و روغن ماهي در يک دوره طولاني مدت و فشار بر کارخانه هاي توليد غذا جهت سوددهي.
6. افزايش فشار بازار به وسيله جامعه مدني و خرده فروشان به منظور بهبود وضعيت منابع ماهيگيري با استفاده از بخش آبزي پروري(Deutch et al, 2007).
با توجه به اين که قيمت روغن ماهي در عرض يک سال به دو برابر افزايش يافته است و معمولا از روغن ماهي به عنوان يک منبع ارزان قيمت انرژي در ترکيبات غذاي آبزيان استفاده مي شود، (معمولا 55 درصد روغن ماهي در جيره غذايي ماهيان آزاد در بخش آبزي پروري مورد استفاده قرار مي گيرد)، به نظر مي رسد که اين روند نمي تواند در دراز مدت ادامه داشته باشد و به صرفه باشد. در ادامه بايد به اين موضوع اشاره نمود که در آينده به يقين سطوح الحاق آرد و روغن ماهي به جيره غذايي آبزيان کاهش پيدا خواهد بود و به دليل کاهش ذخاير، اين مواد به حداقل و در حد برآوردن احتياجات غذايي گونه هاي ارزشمند که پروتئين و انرژي بخش اصلي مواد غذايي آنها را تشکيل مي دهد، استفاده خواهد گرديد. بايد به اين نکته توجه نمود که جايگزين نمودن پروتئين و روغنهاي جايگزين به جاي آرد و روغن ماهي در گونه هاي علفخوار و همه چيزخوار در مقايسه با ماهيان گوشتخوار و حيواني آسانتر است ( Hardy & Tacon ,. 2002).
1-3-5- سابقه پرورش ماهيان خاوياري در جهان
اولين فعاليتها جهت پرورش ماهيان خاوياري در نيمه دوم قرن نوزدهم در روسيه، آلمان و آمريكاي شمالي جهت جبران ذخائر آغاز شد. بعد از کسب يکسري از تجارب ارزشمند، بيشترين پيشرفت در روسيه صورت گرفت. توليد ماهيان ازون‏برون تا حد بازاري در قفس در سالهاي 48-1947 براي اولين بار در مسكو به انجام رسيد .(Stroganov, 1969)
در طي سالهاي 1952 تا 1960 فيل ماهي، تاسماهي روس (چالباش) و هيبريدهاي آن تـا سن 8 سالگي و در استخرهاي خاكي منطقه مسكو تا وزن 4 کيلوگرم،در قفس تا وزن 2 کيلوگرم و در حوضچه هاي فايبرگلاس تا وزن 14 کيلوگرم پرورش داده شدند (كيوان،1372).
مطالعات مربوط به بيوتکنولوژي پرورش ماهيان خاوياري که بصورت پيشرفته از سال 1971 ميلادي در موسسه تحقيقاتي سيمنوف روسيه آغاز شده بود و اولين نتايج کاربردي آن در سال 1979 بدست آمد(Chebanov and Billard, 2001). در اين سال پرورش ماهيان خاوياري براي مصارف گوشتي با استفاده از گونه هاي با جثه كوچك (استرلياد Acipenser ruthenus و تاسماهي سيبريAcipenser baerii ) كه همواره در آب شيرين زيست مي کنند، حاصل شد و هر دو گونه بطور موفقيت آميزي تكثير گرديد.
پرورش تاسماهيان در آمريکاي شمالي در اوايل دهه 1980 هنگامي که ماهيان خاوياري آتلانتيک، درياچه اي و سفيدAcipenser transmontanus و پاره پوزه بصورت پرورشي تخمريزي کردند و بچه ماهيان حاصل در شرايط آزمايشگاهي دانشگاههاي مختلف و هچري هاي ايالتي تا اندازه انگشت قد رشد کردند و زنده ماندند، توسعه يافت( (Smith, et al., 1980.
در سال 1981 تاسماهي سفيد از آمريکا به ايتاليا جهت پرورش تجاري معرفي شد، در پايان دوره پرورش ماهيان به وزن تقريبي10- 5 كيلوگرم رسيدند ( Bronzi, et al,. 1999) درصد تركيب گونه هاي پرورشي شامل تاسماهي سفيد (80 درصد)، تاسماهي ايتاليايي (9 درصد) و تاسماهي سيبري (8 درصد) و 3 درصد از گونه هاي ديگر بود. طي سالهاي 2000-1990 بيشترين مقدار ماهيان خاوياري در كشور ايتاليا پرورش داده شده است. بطوريكه ميزان آن در سال 1990 حدود 250 تن و در سال 1992 حدود 350 تن بود و در سالهاي 1998 و 1999 به 450 تن افزايش يافت. در سال 1996 در ايتاليا و امريکا از تاسماهي روسي 600 تن گوشت و از تاسماهي سفيد حدد يک تن خاويار استحصال گرديد. در همين سال در مجموع کشورهاي بلژيك، فرانسه، آلمان، لهستان235 تن گوشت از تاسماهي سيبري توليد نمودند، همچنين توليد 60 تن گوشت تاس ماهي آدرياتيك در اسپانيا و 67 تن گوشت هيبريد بستر در اطريش و مجارستان گزارش شد(Bronzi, et al., 1999). در سال 2003 در مجموع 13 كشور روسيه، چين، فرانسه، لهستان، آلمان، ايتاليا، بلژيك، هلند، اسپانيا، اكراين، اروگوئه، مجارستان و آمريكا 1700 و4400 تن گوشت به ترتيب از تاسماهيان و هيبريد آنها توليد نمودند. توليد خاويار پرورشي از گونه هاي سيبري و تاسماهي سفيد در كشورهاي فرانسه و ايتاليا در سال 2001 حدود 6 تن و در مجموع 12 تن مربوط به كشورهاي فرانسه، آلمان، بلژيك، هلند و اسپانيا بود (Williot et al., 2001). در حال حاضر طبق آمار ارائه شده توسط FAO در سال 2010 کشورهاي چين، روسيه، فرانسه، ايتاليا و لهستان به ترتيب با21400، 2531، 140، 750 و 270 تن گوشت در جمع چهار کشور توليد کننده گوشت تاسماهيان پرورشي قرار



قیمت: تومان


پاسخ دهید