دانشگاه آزاد اسلامي-واحد تهران مرکز
دانشکده روانشناسي و علوم اجتماعي، گروه علوم اجتماعي
پايان نامه براي دريافت درجه كارشناسي ارشد( M.A)
گرايش: مردم شناسي
عنوان:
بررسي”همياري هاي اقتصادي(خانوادگي) در تهران
“مطالعه موردي مجيديه شمالي منطقه 4″
استاد راهنما:
دکتر صادق فربد
استاد مشاور:
حميدرضا کريمي درمني
پژوهشگر:
زهرا نيکجو بلداشي
بهار 1390
تقديم به
پدر عزيز و مادر مهربانم كه عمري را براي موفقيتم به انتظار نشستند و تمامي موفقيتهايم را مرهون محبتهاي بيشمارشان مي دانم.
به همسر مهربانم که همواره در زندگاني پناه و ياورم است و يگانه دخترم که نور عشق بر زندگيم تابانده است.
تقدير و تشکر
با سپاس بيکران به درگاه خداوند قادر متعال و اکنون که کار تدوين و نگارش اين پژوهش به پايان رسيده است بر خود لازم مي دانم به مصداق حديث شريف”من لم يشکر المخلوق لم يشکر الخالق” تقدير و تشکر نمايم از جناب آقاي دکتر محمد صادق فربد که در تمام مراحل تدوين اين پايان نامه مرا راهنمائي و ارشاد فرمودند، همچنين از استاد مشاور جناب آقاي حميدرضا کريمي درمني در پيشبرد مراحل انجام اين پژوهش مرا ياري دادند، تقدير و تشکر مي نمايم.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکيده
فصل اول-کليات پژوهش
مقدمه2
بيان موضوع3
اهميت و ضرورت5
پيشينه تحقيق7
هدفهاي پژوهش9
سوالهاي پژوهش10
تعريف مفاهيم10
صندوق قرض الحسنه11
پايگاه اقتصادي- اجتماعي12
وضعيت جغرافيايي شهر تهران12
منطقه مورد مطالعه14
فصل دوم-ادبيات تحقيق
مقدمه18
درآمدي بر همياري19
تعريف همياري21
انواع همياري23
گونه آميزي ياريگريها 24
خود- همياري24
خود-دگرياري27
پيشينه تعاون و همياري 28
پيشينه همياري در ايران29
همياري در ادبيات فارسي و ضرب المثلها30
نگرش اديان به همياري32
نگرش دين اسلام به قرض الحسنه34
مفهوم قرض34
همدلي 38
همدردي در قرآن40
همدردي در سيره امامان41
شيوه هاي همياري در کشورهاي ديگر 42
چين باستان43
يونان باستان44
همياري45
انجمنهاي نژادي47
اسامي گوناگون همياري49
همياري در گروه هاي انساني50
همياري در جوامع سنتي53
آيين هاي همياري58
کارکردهاي همياري64
کارکرد اجتماعي65
کارکرد اقتصادي66
کارکرد فرهنگي66
کارکرد رواني66
چهارچوب نظري66
مکتب کنش متقابل نمادين67
نظر دوركيم در مورد همياري68
شيوه هاي ديگر از همياري69
فصل سوم-روش تحقيق
مقدمه71
روش پژوهش71
جامعه مورد بررسي71
نمونه و روش نمونه گيري71
روش تحليل داده ها72
صندوق قرض الحسنه72
نحوه تشکيل صندوق قرض الحسنه72
کارکردهاي صندوق قرض الحسنه72
گروه هاي ديگر همياري75
مرکز خيريه شماره 176
برگزاري مراسم ختم انعام77
شوراياري77
وظايف انجمن شوراياري محله78
فصل چهارم-يافته هاي تحقيق
مقدمه81
بررسي سؤال اول پژوهش81
بررسي سؤال دوم پژوهش82
بررسي سؤال سوم پژوهش82
بررسي سؤال چهارم پژوهش83
بررسي سؤال پنجم پژوهش83
بررسي سؤال ششم پژوهش83
فصل پنجم- بحث و نتيجه گيري
بحث و نتيجه گيري86
يافته ها87
پيشنهادها89
محدوديت ها91
منابع 93
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول3-1: گروههاي شرکت کننده در همياري74
جدول3-2: ميزان تحصيلات اعضاي گروه هاي همياري74
جدول 4-1: کارکردهاي صندوق قرض الحسنه84
فهرست نقشه و نمودار
عنوان صفحه
نقشه 1-1 منطقه 4 تهران 16
نمودار 2-1 گونه آميزي برخي ياريگريهاي سنتي26
چکيده
مقاله حاضر با هدف بررسي”همياري هاي اقتصادي(خانوادگي) در تهران “مطالعه موردي مجيديه شمالي منطقه 4” با روش مشاهده مشاركتي، مصاحبه در جامعه آماري کليه شهروندان مجيديه شمالي و حجم نمونه شامل سه گروه و 50 نفر(اعضاي گروهها) که به روش نمونه گيري تصادفي در دسترس و از بين گروههاي تشکيل دهنده قرض الحسنه انتخاب شده اند، انجام شده است. سه گروه به نامهاي گروه کيازاد، گروه رفيعي و گروه پويا اقدام به تشکيل صندوقهاي قرض الحسنه بين خانمهاي محل نموده اند که افراد در هر سن و به هر ميزان تحصيلات در آن شرکت نموده اند. مبالغ ماهانه جهت قرعه کشي در هرگروه متفاوت مي باشد.گروه کيازاد ده هزار تومان، گروه رفيعي 200 هزار تومان و گروه پويا 5 هزار تومان در هر ماه از افراد عضو جمع آوري مي کنند،چند مرکز و شيوه همياري ديگر مشاهده شده است: مرکز خيريه که فعاليت آن شامل تهيه جهيزيه، سيموني، کمک به ازدواج جوانان و غيره بوده و نوع ديگري از همياري محلي به صورت برگزاري مراسم ختم انعام و جمع آوري پول براي نيازمندان از شيوه هاي بارز همياري در مجيديه شمالي مي باشد. اين همياري کارکردهاي رواني، اعتقادي،اقتصادي و اجتماعي را در بر مي گيرد و روحيه تعاون و همياري را تقويت مي بخشد. نهادهاي شوراياري که با کمک شهرداري تشکيل مي شود، نيز جايي است برا يهمياري و کمک به مشکلات شخصي مردم محله. انسان موجودي است اجتماعي و جامعه پذيري در نهاد وي قرار دارد. سازگاري با مشکلات و همزيستي با افراد بشر انسان را در مقابله با تنگناهاي زندگي ياري داده است و برجسته ترين کارکرد اين همياري ها کارکرد اجتماعي و اعتقادي آن مي باشد.مراکز خيريه شامل عموم بوده وافراد بيشتري را پوشش مي دهد و صندوق هاي قرض الحسنه محدود به افراد سهيم در آن مي باشد.
مفاهيم کليدي: همکاري، قرض الحسنه،کارکرد اجتماعي، رواني، اقتصادي، انسجام اجتماعي

مقدمه
انسان موجودي است اجتماعي و اجتماعي بودن وي مستلزم ايجاد و گسترش رابطه با ديگران است. روابط انسان ها براي اين که در جهت تأمين نيازهاي اساسي، به برخورداري از يک زندگي سالم رواني-اجتماعي و رو به رشد بينجامد، و بايد بر اساسي استوار شود که همه جنبه هاي مادي،معنوي ،دنيوي واخروي وي را مدّ نظر قرار دهد و دغدغه تأمين سعادت جامع و همه جانبه انسان را داشته باشد. در عصر حاضر “شهرنشيني” به مثابه يکي از پديده هاي اجتماعي، يکي از ضروريات زندگي به حساب مي آيد. شهروندان عموماً با سلايق و انگيزه هاي مختلف در جامعه شهري فعاليت مي کنند. زندگي شهري جهت گسترش، تداوم و بقاي خود مستلزم همکاري و همياري تمامي مردم در تمام سطوح و ازهر طبقه مي باشد.چرا که محيط زندگي در شهر بر طبق نيازهاي همگان شکل مي گيرد، لذا بر شهروندان لازم مي باشد تا با وظايف شهروندي خود آشنا باشند، از امور شهر و منطقه و محله خود آگاهي داشته و نسبت به ميزان توانمندي هاي خود در رفع مشکلات کوشا باشند، يکي از مهمترين جرياناتي که مي تواند شهروندان هر محله را درگير مسائل مربوط به محله خود بنمايد، افزايش مشارکت مردم در امور محله و امور مربوط به خودشان است.
پيش شرط مشارکت مردم در امور مرتبط، خود باوري و اعتماد به تحول است. دگرگوني و تغيير بالتبع نخست، بايد از انديشه و بينش جمعي گذر کند و سپس عاطفه و احساس عمومي را برانگيزد و پس از آنکه بارور شد، به تغيير رفتار بينجامد(آقا بخشي، 1382). نخستين گام براي جلب مشارکت مردم حساس سازي آنها به مسائل و کيفيت زندگي جمعي و آگاه سازي آنها از برنامه هاي رشد و توسعه است، زيرا تا زماني که مردم ضرورت يک مسئله را درک نکنند در فعاليت هاي مربوط به آن مشارکت نخواهند کرد و در صورت مشارکت و حضور فيزيکي در عرصه عمل به تدريج مشارکت از مفهوم و محتواي اصلي خود منحرف مي شود. اما گذر از دو مرحله حساس سازي و آگاه سازي، افراد را براي حضور در فعاليت هاي جمعي به منظور تحليل بهتر مسائل و راههاي برون رفت از آن را مشکل، آماده مي سازد، زيرا تا زماني که افراد متحول نشوند، تحولي پديد نخواهد آمد. لازمه مشارکت طلبي مؤثر شهروندان، مقتدر سازي افراد است. حال اگر قدرت را عبارت از توانايي افراد در پيش بيني، کنترل و مشارکت در محيط بدانيم، آن گاه مي توان گفت مقتدرسازي فرآيندي است که طي آن افراد و اجتماعات مي توانند چنين قدرتي را به کار گيرند و آن را به طور مؤثر در تغيير زندگي خود و محيط شان اعمال کنند. مقتدرسازي اين گروه به معناي بسيج کردن توان هاي موجود در اجتماع است. ورود به اين مرحله موجب تغيير رفتار افراد شود. اين مرحله را مي توان”توانمند شدن” ناميد. اين تغيير رفتار در واقع همان انجام مشارکت به به عنوان يک تمايل بلکه به عنوان وظيفه اي اجتماعي است. در اين ميان همکاري با سازمان هاي غيرحکومتي، سازمان هاي اجتماع و محله محور مي تواند نقش مؤثري را ايفا کند. با توجه به نقش مردم در تقويت روحيه تعاون و افزايش هر چه بيشتر مشارکت آنان، تحقيق حاضر قصد دارد تا به بررسي شيوه هاي همياري در منطقه 4 شهر تهران بپردازد.

بيان موضوع :
اصولا همياري به معناي يكديگر را ياري كردن، همدستي و دستگيري است و معادل عربي آن”تعاون” مي باشد. همياري مي تواند موجب ارتباط افراد يك جامعه و پيدايش روحيه برادري و نوع دوستي در بين آنها شود. همياري در فرهنگ روستايي سابقه طولاني دارد. زيرا در مناطقي كه عدم مساعدت طبيعت، نيروي انساني را وادار به سعي و كوشش بيشتري كرد، همكاري نمايان تر است.تعاون و همياري پديده پيچيده اي نبوده و داراي سابقه طولاني است او در دوره هاي مختلف زندگي انسان هميشه بعنوان راه و وسيله مناسبي براي رفع مشكلات مورد استفاده قرار گرفته است و در آينده نيز بشر از آن سود خواهد برد.
بسياري از انديشمندان علوم اجتماعي بر اين عقيده اند كه انسان حيواني است اجتماعي.انسان به دليل فطرت اجتماعي خود و همچنين نياز و ضرورتهاي زندگي خود، از همان ابتدا در قالب گروه ها و جوامع به دور هم جمع شده و براي بقاء‌و دوام زندگي خويش با مساعدت و همكاري با يكديگر بر مشكلات خود غلبه كرده اند.
همياري و ياري گري در جامع? شهري ايران خود به خودي و اختياري نيست، بلکه بر پاي? قواعد اجتماعي سنتي موجود شکل ميگيرد. اين همياري و ياريگري براثر نفوذ مذهب در بين اجتماع شهري حالت فعال داشته به طوري که خود مردم دشواريهاي اجتماعي را حل ميکردند و مساجد، زورخانهها، بازار و قهوهخانه ها مرکز حل و فصل مشکلات اجتماعي بود.
نقش و نفوذ شبکههاي خويشاوندي در جامع? شهري ايران بر کسي پوشيده نيست که
ميتوانند در امر ياريگري و همياري به يکديگر داراي کارکردهاي گوناگون باشند. بنابراين ميتوان گفت که وقف، مسجد، گروههاي خويشاوندي، محلات، بازار و اصناف همگي از عوامل مهمي هستند که هست? اصلي نهاد مشارکت و ياريگري جامع? شهري ايران بر حول آنها استوار است و اساس تعاون و رفتار شهرنشينان را تشکيل ميدهد.
در جامعههاي سنتي نيروي مؤثر در هماهنگي زندگي اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي همانا گروه خويشاوندي است که به عنوان سازماني همه کاره در سياست، اقتصاد، آموزش، مذهب و تأمين نيازهاي رواني تمام اعضايش تأثير به سزاي دارد؛ امّا به موازات گسترش شهرنشيني و پيچيدگي فزايند? ساختاري جوامع، نهاد خويشاوندي به تدريج اهميت خود را از دست ميدهد و روابط اجتماعي به گون? “نخستين” که براثر عواطف انساني و صميميت قرار دارد، جاي خود را به روابط رسمي، خشک و حسابگرانه به گون? “دومين” ميدهد.
به عنوان مثال ميتوان صندوقهاي قرض الحسن? مردمي (غيررسمي) را نام برد که نمادي از همياري اقتصادي در جامع? شهري امروز است.
اين رفتار گروهي خردمندانه و خودجوش که معمولاً ناشي از عدم برقراري تعادل در دخل و خرج مردم به ويژه اقشار حقوق بگير و کم درآمد با هر عنوان شغلي که دارد، دلالت بر همدلي، هم انديشي، همت جمعي و به بيان دقيق تر همياري در بين شهروندان در رفع نيازمنديهاي يکديگر دارد.
همچنين اين همياري ها در مراسم هاي گوناگون از جمله در مراسم مرگ و مير و عزاداريها، جشنها و عروسيها، تولد و خريد خانه، خريد جهيزيه و خريد سيسموني نيز ديده ميشود که همه افراد از جان و دل و از سر اشتياق به هم ياري ميرسانند و کمک ميکنند.
در پايان پي بردن به اين مسئله که کارکرد و نقش اين همياريها در زندگي اجتماعي انسانها چه تأثيري دارد ، موجب کندوکاو در اين مورد شده است.و به دنبال پاسخ دادن به اين سؤال اساسي است: کارکرد و نقش همياري در زندگي انسانها چيست؟

اهميت و ضرورت:
هر خانوادهاي از منابع متعدد درآمد کسب ميکند که اين درآمد محدود است يعني مقدار معيني است و به هر مقدار که اراده کند، در اختيارش نيست و در عوض مخارجي دارد که براي انجام آن از درآمدهايش استفاده ميکند. افراد براي ادامه زندگي به کالاهاي زيادي نياز دارند و بايد درآمد را به مصرف انواع کالاهاي مورد نياز مثل غذا، پوشاک، مسکن، آموزش، تفريحات و … اختصاص دهد. درست است که نيازهاي افراد بينهايت است؛ اما همانطور که شما هم بارها در زندگي با آن برخورد کردهايد، درآمدهاي خانواده محدود است و هميشه مقدار محدودي از نيازهايش را ميتواند برآورده کند. اين جا اولين سؤال در مبحث اقتصاد خانواده به وجود ميآيد و آن اين است که چگونه اين درآمد را بايد به مصرف انواع کالاها و خدمات اختصاص دهد؟
اصل هنر اقتصاد هم چگونگي تخصيص منابع محدود در دسترس جهت تأمين نيازهاي محدود انسان ها است. مديريت منابع مالي خانواده از مهم ترين وظايفي است که اغلب برعهده زنان مدير و باتدبير است.
ياري گري اجتماعي دستيابي آسان تر و مطلوب تر به مقاصد مشترک، از روزگاران کهن کم و بيش در هم? جوامع انساني معمول و مرسوم بوده و نقش ارزنده اي در بهبود مناسباتي انساني داشته است. موضوع ياري گري اجتماعي با عنوان ضرورتي اساسي براي بهبود امور، کاهش مسائل و مشکلات و ضامن بقاي انسانها مورد توجه اديان الهي بوده و به اشکال مختلف محل تأکيد و توصيف قرار گرفته است. ياري گري اجتماعي ميتواند در تحقق رشد و شکوفايي جامعه نقشي بسزا يافا کند. بديهي است با گسترش فرهنگي همياري، وحدت و همدلي بر جامعه حاکم و ابتکارها و خلاقيتها پديدار ميگردد. بدون ترديد در جهان امروز براي کسب توفيق و سرافرازي در کليه مسايل اقتصادي، فرهنگي و سياسي به ياري گري اجتماعي نيازمند است.
مقصد اعلي و هدف والاي همياري، جمع ارزشهاي اخلاقي با هدفهاي اقتصادي و رفع حوايج مشترک افراد در نظامي مبتني بر فضيلت است. قلمرو شمول نظام همياري، تمام رشتههاي فعاليت اقتصادي خانواده است و استقرار آن با تشکيل و توسع? تدريجي گروههاي همياري، از طريق گروها و افرادي که احساس احتياج به اين نوع نيازهاي خانوادگي را دارند، ميسر ميگردد.
مطالعه و توجه به شيوه هاي همياري و تقويت آن مي توان گامي در جهت سازماندهي و مديريت بردارد.
همكاري و مشاركت نيز از جمله مسائلي است كه در چند دهه اخير و همزمان با طرح مقوله برنامه ريزي، به عنوان يكي از محورهاي برنامه مدنظر بوده است از سالهاي 1960 و 1970 به بعد كه توسعه مفهومي گسترده تر پيدا كرده است، مشاركت نيز از اهميت بيشتري برخوردار شد. تا جائيكه بعضي از صاحبنظران توسعه را مترادف با همكاري و مشاركت مي دانند.
موضوع همكاري مردم در روند توسعه، مورد توجه بسياري از دولتمردان كشورهاي در حال توسعه است، چرا كه توسعه فقط رشد نيست و صرفاً شامل سرمايه گذاريهاي كلان نمي شود، بلكه اين سرمايه گذاري بايد به استفاده بهينه از منابع انساني همراه باشد و اين مهم از طريق مشاركت صورت مي گيرد. بنابراين مشاهده مي شود كه همكاري و مشاركت در اساسي ترين مسائل اجتماعي تأثيرگذار است.

پيشينه تحقيق:
در اين زمينه، تحقيقات زيادي انجام نشده است. با مراجعه به كتابخانه ملي و كتابخانه دانشگاه تهران و همينطور كتابخانه دانشگاه آزاد واحد تهران مركز دو تحقيق دراين زمينه به طور غير مستقيم، انجام شده است.
پايان نامه اي تحت عنوان انواع همياري درايل ايرکوازي به نوشت? اميدمحمودزاده در سال 1388 از دانشگاه آزاد واحد تهران مرکز نيز کمکي نه چندان زياد امّا مفيد براي من براي پيشبرد تحقيق حاضر داشته است.
در اين پايان نامه به انواع همياري در ايل به خصوص پرداخته و نکاتي که در اين پايان نامه به انواع همياري در اين ايل پرداخته و نکاتي که در اين پايان نامه در باب همياري و انواع آن بود در کتابهاي فوق الذکر نيز ديده مي شد و چيز قابل ذکري در اين مورد نيست چون تکراري ميشود.
اما كتابهاي بسياري در اين زمينه مشاهده كردم از جمله كار ارزشمند آقاي مرتضي فرهادي فرهنگ ياري گري در ايران و كار ديگري از او به نام انسان شناسي ياري گري كه كمك شاياني به محقق در اين زمينه كردند و همين طور كتاب زمينه ها و شيوه هاي ياري گري در ايران به نوشته حميدرضا كريمي درمني در پيشرفت اين تحقيق موثر بوده است.
مرتضي فرهادي در کتاب انسان شناسي ياريگري به مطالب زيادي در مورد همياري پرداخته از جمله همياري در بين جانوران که نمون? بسيار زيبايي را در صفح? 121 اين کتاب ذکر کرده است، که جالب و خواندني است. “نوع ديگري از همياري شناخته شده بين نوعي از مورچگان به نام “سيوس1 و شته ها وجود دارد. اين مورچگان تخمهاي زمستاني شته را تا بهار در مورچه داني ها حفظ ميکنند تا اينکه شته ها سر از تخم باز کنند. آن وقت مورچهها، شته ها را روي گياهان منتقل کرده و گماشتگاني بر آنها ميگمارند و از آنها در برابر دشمنان حفاظت ميکنند و متقابلاً از فضولات شيرين آنها استفاده ميکنند.”
و در ادام? کتاب به پيشين? ياريگري در تاريخ آدميان پرداخته و به گونه شناسي همياري و تعاونيهاي سنتي نيز پرداخته است. در فصل هشتم اين کتاب مسئل? مهم و جالبي را بيان کرده و آن همه گاهي و همه جايي بودن انواع همياري و ياريگري است.
و در فصلهاي پاياني کتاب نگاهي به مشارکت زنان با محور اصلي همياري داشته است.
در صفح? 510 کتاب مينويسد که زنان ايراني گذشته از واره هاي کهنسال شير و واره هاي نوبنياد پول از روزگاران کهن تاکنون در واره هاي کار نيز فعالانه شرکت داشته اند. واره را زماني تشکيل ميداند که در کارهاي زنانه، نيروي زنان يک خانواده براي انجام آن ناکافي و يا زمان براي اجراي آن تنگ بوده است و در زمان حال نيز اين وارههاي کار را ميتوانيم به وضوح در وار? پول مشاهده کنيم که زنان فاميل براي رسيدن زودتر به پول اين واره را راهاندازي کردهاند و از صندوقهاي قرض الحسنه فاميلي و … را تشکيل دادهاند.
در کتاب ديگر او به نام فرهنگ ياريگري که در روستاهاي ايران تحقيق وسيعي را انجام دادهاند و همياريهاي سنتي و روستايي را مورد بررسي قرار داده اند که مهمترين آن شيرواره بوده است.
انواع همياري را در کاشت و برداشت محصولات روستاييان از قبيل نشاء زدن، برنجکوبي و … مورد بررسي قرار داده است.
و کتاب ديگري که کمک زيادي به پيشرفت اين تحقيق داشته کتاب “زمينه ها و شيوههاي ياريگري در ايران” به نوشته حميد رضا کريمي درمني است. در کليات بخش يکم مينويسد: “از آنجا که همکاري و همياري جزئي جدايي ناپذير از زندگي اجتماعي است و در هر جامعه اي تحت تأثير عوامل محيطي، اجتماعي، و فرهنگي به شکل هاي مختلفي پديدار ميشود لذا به درستي پديدهاي است اجتماعي با زمينهها و ابعاد بسيار، ابعادي نظير جامعه شناختي، اقتصادي، ديني و …”
در فصلهاي مختلف به پيشينه و ريشه هاي همياري و تعاون در جامعه بشري، نگرش اديان به همياري، تعاوني هاي سنتي در ايران و شيوه هاي ياريگري در جامعه شهري ايران و … پرداخته است. در فصل دهم با عنوان (شيوه هاي همياري و ياري گري در جامع? شهري ايران) بيان مي کند که “مطالعات اسنادي و ميداني نشان ميدهد که در شهرهاي تاريخي ايران همکاري و همياري به صورت ساده و عملي از قديمترين زمانها به شکلهاي گوناگون وجود داشته و هم اکنون نيز عليرغم تحولاتي که در چند ده? اخير در شهرها به وقوع پيوسته است، جلوههايي از آن در بين مردم در قالب وقف، مساجد، زورخانهها، گروه هاي خويشاوندي وجوددارد که براثر مداومت به صورت يک سنت نيکو و ارزش اجتماعي درآمده است؛ صندوقهاي قرض الحسنه، مراسم گل ريزان از مصداقهاي بارز آن است و به بررسي آنها نيز پرداخته است.

هدفهاي پژوهش
هدف کلي: بررسي و شناخت شيوه هاي همياري هاي اقتصادي در منطقه 4 تهران” مي باشد.
اهداف فرعي:
1) شناسايي ابعاد الگوي همياري اقتصادي خانوادگي؛
2) تحليل نقش ملاک سنتي در همياري اقتصادي خانوادگي؛
3) مطالعه نقش الگوي طبقه اقتصادي در همياري اقتصادي خانوادگي؛
4) بررسي نقش الگوي تحصيلي در همياري اقتصادي خانوادگي؛
5- توصيف نقش الگوي منطقه زندگي همياري اقتصادي خانوادگي؛

سوالهاي پژوهش
عمده ترين سوالاتي كه در اين تحقيق ذهن محقق را به خود مشغول داشته و سعي شده است كه به آنها پاسخ داده شود. عبارتند از:
1) آيا در همياريها تقسيم كار وجود دارد؟
2) آيا اين همياريها در حل مشكلات مادي و معنوي موثر هستند؟
3) ميزان همياري در بين افراد ساكن در منطقه 4 تهران چقدر است؟
4) آيا افراد مددجو ملزم به جبران همياري در برابر ياري دهندگان هستند؟
5) همياريها در بين چه گروه هاي سني صورت مي گيرد؟
6) آيا بين همياري و پايگاه اقتصادي اجتماعي خانواده رابطه اي وجود دارد؟

تعريف مفاهيم
همياري: به معناي يكديگر را ياري كردن و توفيق خود را در گرو موفقيت ديگران دانستن است. اصل در اينجا تقابل يا كمك متقابل است، و مترادف با تعاون مي باشد در همياري حداقل دو عامل كنش وجود دارد، ياري گر و ياري گيرد(رستگار، 1387).
نقش اين دو ثابت نيست به اصطلاح بايد عمل بخشش صورت گيرد و جبران نشود سپس همواره انتظار كمك و ياري وجود دارد.
خانواده: مركب از افرادي است كه بر اساس ازدواج، خويشاوندي يا پذيرش فرزند به دور هم جمع مي شوند اجزاء اين خانواده عبارتند از زن و شوهر، والدين و فرزندان، خواهران و برادران و گاهي خدمتكاران(سيف، 1386).
به اين ترتيب علاوه بر اينكه به افراد و عوامل تشكيل دهنده آن اشاره دارد. روابط بين آنها كه شامل جريانهاي مادي، معيشتي، روحي و اخلاقي، حيات فردي و اجتماعي انسانها است مورد توجه مي باشد.
لذا مي توان گفت كه خانواده علاوه بر اينكه خواستگاه اعضاء خويش است پناهگاه آنها نيز تلقي مي گردد.(فربد، 1383، 167)
اقتصاد: علم مربوط به بررسي چگونگي توليد،‌توزيع و مصرف كالاها و همچنين علم مربوط به بررسي نتايج اين گونه فعاليتها است.
علم اقتصاد، علم بررسي ثروت است و همينطور علمي است كه هدف آن مطالعه در بهزيستي انسان است.(دولتشاهي،‌1370،‌ 20).

صندوق قرض الحسنه
از نظر لغوي تعريف و مضمون صندوقهاي قرضالحسنه مردمي يعني خواستن چيزي خواه پول و خواه غير پول (که معمولاً پول ميباشد) در چارچوب ارتباط نيکو اخلاص در معاشرت و داد و ستد با ديگران و در نهايت واپس دادن آن. (کريمي درمني، 1389، 209)
خصوصيات، ويژگيها و مزايايي را که ميتوان براي صندوقهاي قرض الحسن? مردمي اعم از خانوادگي، محلي برشمرد عبارتند از:
1- خود جوش بودن صندوقهاي فاميلي و محلي
2- مزاياي اقتصادي
3- احياي سنت صله رحم
4- دستگيي افراد نيازمند در بين اقوام و محله
5- تقويت بنيان هاي دوستي و مودت بين افراد خانواده
6- تقويت روح تعاون و همياري
به طور کلي مي توان گفت که اساس کار صندوق هاي قرض الحسنه، خانوادگي، محلي، اعتماد افراد به يکديگر است و در پرتو اين اعتماد است که کارکرد اصلي اين نوع صندوقها همياري تحقق پيدا ميکند.
گفتني است از آنجا که ياري گريها متناسب با زمان خود شکل ميگيرد، لذا امروزه صندوقهاي قرض الحسن? مردمي جاي واره را گرفته است به بيان دقيق تر روح همياري در وارههاي شير، در واره هاي پول دميده شده است.

پايگاه اقتصادي- اجتماعي:
آلن بيرو در فرهنگ علوم اجتماعي بيان مي دارد كه پايگاه اجتماعي عبارت است از يك سازه ذهني و ارزيابي آن با كاربرد معيارهاي ارزشي- اجتماعي و رايج در جامعه صورت مي گيرد. سن، جنس، وضع اجتماعي-حرفه اي و محيط اوليه تعيين كننده پايگاه هايي متفاوتند (ساروخاني، 381، 1375).
و در تعريف پايگاه اقتصادي مي گويد: پايگاه اقتصادي كه مشخصه آن ماهيت درآمد و حجم آن است در تعريف پايگاه اجتماعي كافي نيست و معمولا عواملي چون خاندان، فرهنگ،‌نژاد ، دين و … .موجبات تفويض اعتباري به رسميت شناخته شده از طرف جامعه را فراهم مي سازد(همان).

وضعيت جغرافيايي شهر تهران
شهر تهران از نظر جغرافيايي در 51 درجه و 17 دقيقه تا 51 درجه و 33 دقيقه خاوري و 35 درجه و 36 دقيقه تا 35 درجه و 44 دقيقه عرض شمالي قرار گرفته وارتفاع آن در جنوب 1100 در نواحي مرکزي 1200 و در شمال 1700 متر است(اطلس گيتاشناسي شهر تهران،1386: 6).
اين شهر در دشتي نسبتاً هموار واقع شده که شيب آن از شمال به جنوب است و به وسيله رودخانه کرج در باختر و رودخانه جاجرود در خاور همراه با رودهاي فعلي جعفرآباد يا دربند، دارآباد(شاه آباد)، درکه و کن که همگي از شمال به جنوب جريان دارند، مشروب مي گردد. رود کرج در غرب محدوده جغرافيايي تهران بزرگ و در 40 کيلومتري مغرب تهران جريان دارد. اين رود پرآب ترين رود مرتفعات جنوبي البرز در شيب جنوبي منطقه چالوس از کوه معروف به کلون بسته سرچشمه مي گيرد و از گچسر رو به جنوب سير کرده در پل خواب قوسي به طرف جنوب غربي زده و پس از عبور از بيلقان و کرج تغيير مسير داده و به طرف جنوب شرقي متوجه مي گردد و پس از پيوستن رودشور بدان و عبور از رباط کريم به مسيله ختم مي شود. طول رود کرج در حدود 220 کيلومتر و دبي 43 متوسط آن 17 متر مکعب در ثانيه است. دشت تهران محدوده وسيعي برابر 1000 کيلومتر مربع دارد که از منتها اليه شمالي تا جنوبي حداکثر تا 40 کيلومتر مربع و از منتها اليه شرقي تا غربي حداکثر تا 70 کيلومتر مربع مي باشد. رود جاجرود در شرق محدوده جغرافيايي تهران بزرگ جريان دارد. اين رودخانه پس از مشروب ساختن دشت ورامين در جهت جنوبي به مسير خود ادامه مي دهد و در 2 کيلومتري به جنوب شرقي(سالاريه) يا دبي متوسط معادل 5/6 متر مکعب در ثانيه به رود کرج ملحق مي شود. دشت تهران به طور کلي داراي آب و هواي گرم و خشک است و فقط نواحي شمالي آن که در دامنه هاي کوهستان البرز واقع است، اندکي معتدل و مرطوب است. هواي تهران در تابستان گرم و خشک و در زمستان معتدل و گاه سرد است. حداکثر دماي ثبت شده حدود 5/42 درجه سانتي گراد و حداقل آن 5/20 درجه سانتي گراد و متوسط ساليانه آن از 200 تا 400 ميليمتر است. گستره تهران از نظر ناهمواري و زمين شناسي از شمال به جنوب آن به چهار بخش تقسيم مي گردد که شامل:
الف- بلندي هاي البرز
ب- چين هاي کناري البرز
ج- کوهپايه تهران با 5 بخش اساسي شامل:
1- بلنديهاي سعادت آباد، شميران، دزاشيب.
2- فرونشست شرقي و غربي اوين، تجريش، نياوران.
3- فرونشست داوديه.
4- بلنديهاي طرشت، عباس آباد.
د- فرونشست شمال ايران مرکزي: دشت تهران- فرونشست ري- فرونشست جنوب ري”کهريزک”(مرمريان، 1369: 26).
منطقه مورد مطالعه
مجيديه يکي از محلات شرقي تهران است. محله مجيديه از شمال به اتوبان همت، از جنوب به مسيل باختر، از شرق به خيابان کرمان و محله نارمک غربي، و از غرب به اتوبان نياوران (صياد شيرازي) محدود است.
منطقه 4 شهرداري تهران يکي از مناطق شهري است در شمال‌شرق شهر قرار دارد. و به عنوان يکي از پرجمعيت‌ترين، وسيع‌ترين، مهاجرپذيرترين، پرساخت و سازترين مناطق تهران شناخته شده است.
مجيديه از طرف شمال به خط 1800 و حريم منطقه1 و از طرف غرب به از خيابان لنگري با منطقه 1 و در پاسداران با منطقه 3، از طرف جنوب با مرز خيابان رسالت با مناطق 7و 8 و در محدوده خيابان دماوند با منطقه 13 و از طرف شرق به حريم منطقه 4 محدود مي‌شود.
اين منطقه با دارا بودن پارک جنگلي لويزان و همچنين با ويژگي‌هايي چون وجود نابرابري اجتماعي – اقتصادي شديد در آن، جوان بودن ميانگين سني جمعيت، وجود اقشار آسيب‌پذير در محله‌هايي همچون خاک سفيد، شميران نو، شيان و … از ساير محله‌هاي تهران قابل تمايز و تفکيک است.شهرداري منطقه 4 داراي 9 ناحيه است.
مجيديه شمالي ازضلع شمالي خود محدود به منطقه شمس آباد مي باشد و اين محل در سالهاي پيش از انقلاب به صورت تپه، اراضي باير بوده و جايي براي پيک نيک و تفريح اهالي مجيديه جنوبي و اطراف بوده است، لذا يکي از مناطقي است که بعد از انقلاب گسترش و توسعه فراواني يافته است. قشرهاي متفاوتي دراين محل ساکن مي باشند.مهاجرپذير بوده، بنابراين تفاوتهاي فاحشي در بين مردم و وضعيت اقتصادي ، اجتماعي آنان مشاهده مي شود.
از لحاظ وضعيت اقتصادي: از نظر اقتصادي نمي توان گفت که اهالي مجيديه شمالي مردماني بسيار مرفه هستند. به دليل برخوردار بودن قشر کارمند در اين محله، از نظر اقتصاد در سطح متوسط بسر مي برد. و تقريباً خانواده هاي نيمه مرفه در آنجا ساکن مي باشند. علت پيشرفت اين منطقه به دليل ساخت و سازهاي بعد از انقلاب و همجواري با منطقه پاسداران مي باشد.
از لحاظ وضعيت اجتماعي: 60% مردم از قشر کارمند هستند،30% از قشر فرهنگي بوده و 10% باقي داراي مشاغل آزاد هستند. به دليل دوگانگي در بافت مجيديه شمالي، قسمتي از اين محله داراي بافت قديمي است که از نظر موقعيت اجتماعي در سطح پايين بوده و اکثر اهالي آن، از يک قوم خاص هستند. ساير محلات مجيديه شمالي داراي قشر مهاجر مي باشد که طي اين ساليان اخير به مجيديه نقل مکان نموده اند.

نقشه 1-1- منطقه 4 تهران

مقدمه
مردم‌شناسي، معني اصطلاح اتنولوژي است و از سال 1787 “شوان 2″ سويسي آن را به کار برده‌است. اين رشته، اکنون براي مطالعه جوامع ابتدايي و انسان فسيل در کنار انسان‌شناسي جسماني به کار مي‌رود. مردم‌شناسي زندگي اجتماعي و حيات فکري و فرهنگ انسان را با توجه به سير تاريخي و مناسبات طبيعي و اجتماعي بررسي مي‌کند و ويژگي‌هاي جسماني و زندگي فکري و فرهنگي انسان‌هاي نخستين و جوامع ابتدايي را مي‌کاود. مي‌توان گفت اين علم آيينه تمام نماي جامعه معاصر است يعني مي‌تواند علل به وجود آمدن سازمان‌ها و بنيان‌هاي کهن فرهنگي جامعه بشري را که برخي در جوامع معاصر رايج و برخي ديگر متروک شده‌اند کشف نمايد.مردم شناسي رابطه مستقيم با انسان، شناخت خصوصيات و روحيات وي دارد.يکي از خصوصيات انسان ها، داشتن روحيه تعاون و همياري است که دراين فصل به بررسي آن پرداخته مي شود.

درآمدي بر همياري
تعاون و همكاري و همياري ريشه در زندگي اجتماعي انسانها دارد. در جوامع اوليه دوام و ادامه حيات بدون كمك و ياري متقابل مشكل بوده و غلبه بر دشواريها امكان پذير نبوده است(کريمي،درمني،حميدرضا،1389،11)
هيچ انساني بدون معاضدت ديگران نمي تواند براي مدتي به زندگي خود ادامه دهد، به بيان ديگر، نياز به امنيت براي غلبه بر” ترس ها و اضطراب هاي اجتماعي ” از ضروريات حفظ تعادل در زندگي انسان است که از طريق زندگي اجتماعي و همياري برقرار مي گردد.
همياري و همکاري يک کنش متقابل پيوند دهنده است و مولفه هايي نظير عاطفه، دوستي و عشق را که نشانگر رابطه انساني ميان گروههاي اجتماعي برقرار مي نمايد. تداوم اين رابطة انساني رسم و آييين همياري را پديد مي آورد. همياري روشي براي ترقي زندگي اجتماعي است که اعضاء به منظور حل مسائل ويژه اي که با آن روبه رو شده اند گرد هم آمده و به فعاليت مي پردازند.
امام محمد غزالي (450-555) نيز منشأ تعاون و همياري را ضرورتهاي زندگي آدمي دانسته است. او نيز خانواده را شروع اين راه مي داند و مي نويسد:
“آدمي چنان آفريده شده است که تنها نزيد بلکه مضطر است به فراهم آمدن با غيري از جنس خود و آن براي دوسبب است: يکي از آن که به نسل حاجت است براي بقاي جنس آدمي، و آن جز به اجتماع مرد و زن و عشرت ايشان نباشد و دوم ياري دادن در مهيا کردن اسباب طعام و لباس و در پروردن فرزند و غير آن، و او محتاج باشد. به آلت ها و براي آلت، آهنگر درودگر بايد طعام به آس کنند و پزنده محتاج باشد و همچنين تنها لباس را چگونه حاصل کند؟ و او محتاج باشد به کشتن پنبه و آلات بافتن و دوختن و کارهاي بسيار. پس براي آن “تنها زيستن آدمي” ممتنع شد و حاجت افتاد به اجتماعات”.
اصولا همياري امر تازه اي نيست و زاييده عصر و زمان خاصي نمي باشد،‌ منتها در هر دوره اي به نحوي خاص و منطبق با مقتضيات آن دوره آشكار گرديده است.(همان 11).
به طور کلي، مي توان گفت همياري و تعاون پديده جديدي نبوده و داراي سابقة بسيار طولاني است و در دوره هاي مختلف زندگي انساني هميشه به عنوان راه و وسيله مناسبي براي رفع مشکلات و حل مسائل که او در مقابل خود داشته است، مورد استفادة او قرار گرفته و در آينده نيز از آن سود خواهد برد.
پديده همياري امري است که در هر جامعه انساني مي توان آن را ديد از جوامع ابتدايي گرفته تا جوامع امروزي و پيشرفته، در اصل در هر جايي انساني زندگي مي کند همياري و همکاري نيز مشاهده مي شود. براي مثال مي توان به واره پرداخت. و حتي دکتر مرتضي فرهادي براي نخستين بار به واره در برخي روستاهاي کمره برخورد، تصور مي کرد که با رسمي کاملاَ محلي برخورده کرده است. ولي بعداً هنگاميکه واره را در روستاهاي اراک، اليگودرز، گلپايگان و خوانسار نيز يافت انديشيد که با رسمي ناحيه اي روبروست؛ اما به تدريج دانست که واره در شهرستانها و استانهاي ديگر با تفاوت هاي جزئي در نام و شيوه اندازه گيري و غيره وجود دارد، بالاخره دريافت که واره در افغانستان در تاجيکستان و جمهوري آذربايجان نيز وجود داشته است.اکنون اگر کسي اين داستان را پي بگيرد، ممکن است در گذشته ياحتي امروز در جاهاي ديگر جهان خود يا بقاياي آن را باز يابد .
با توجه به اين مثال به همگاني و همه جايي بودن پديده همياري نيز مي توان پي برد و اينکه اين پديده مختص به شهري و روستايي خاص نمي باشد. بلکه رسم واره که يک نوع همياري است را مي توان در ايران و افغانستان و جاهاي ديگر ديد. و همينطور اين امکان وجود دارد که در ايران زودتر از افغانستان و در افغانستان زودتر از تاجيکستان به وجود آمده باشد و اين امر بستگي دارد که چه زماني در آن مکان نياز به اين رسم شده است.
همياري، روشي است در زندگي اجتماعي انسانها و به كارهاي اقتصادي محدود نمي شود. مفهوم همياري جدا از مفهوم زندگي اجتماعي به نظر نمي رسد و مي توان آن را نوعي بلوغ اجتماعي دانست. به بيان ساده تر مفهوم همياري كه مقتضاي زندگي اجتماعي است، نشانه اي از عزم انسانها و اراده جمعي آنها در برخورد با مسائل و چالش هاي زندگي اجتماعي است.
همياري يعني كار دسته جمعي كه از مراحل آغاز زندگي انسانهاي اوليه شروع مي شود و به بالاترين درجه از رفتارهاي اجتماعي (از خود گذشتگي)‌مي رسد، به طوري كه مي توان همكاري و همياري را مركز و منشا اصلي رفتار بشري دانست.
واژه همياري



قیمت: تومان


پاسخ دهید